Большевиклар төрки-мөселман автономиясен кабул итмәде

Раушан Гизатуллин — Бәйсез Татарстанның сөргендәге Хөкүмәтенең Бавариядәге вәкиле

Бәйсез Татарстанның сөргендәге Хөкүмәтенең Бавариядәге вәкиле Раушан Гизатуллин 1917 елгы инкыйлабтан соң большевик хакимиятенең татар һәм башкорт милли хәрәкәтләренә карата алып барган сәясәтенә бәя бирде.

Гизатуллин фикеренчә, инкыйлабтан соң игълан ителгән «ирек» һәм «халыкларның үзбилгеләнү хокукы» турындагы вәгъдәләр тиз арада кырыс үзәкләштерелгән идарә белән алышынган.

1917 елгы вакыйгалар турында сөйләгәндә, Гизатуллин патша режимы җимерелгәннән соң Идел-Урал төбәгендәге төрки һәм мөселман халыклары моны тарихи мөмкинлек итеп кабул иткәнен билгеләп үтте:

«Татарлар һәм башкортлар гасырлар буе дәвам иткән изү тәмамланды дип ышандылар. Кешеләр үз телләрендә белем алырга, үз институтларын төзергә һәм ислам мәдәниятен ирекле рәвештә сакларга теләделәр».

Гизатуллин әйтүенчә, большевиклар лидеры Владимир Ленин игълан иткән «халыкларның үзбилгеләнү хокукы» принцибы ул чордагы мөселман халыкларында зур өметләр уяткан. Әмма, аның фикеренчә, Мәскәү җитәкчелеге тиздән бу милли хәрәкәтләрне үз хакимиятенә куркыныч итеп күрә башлаган.

«Идел-Урал проекты Мәскәүне борчуга салды»

Гизатуллин фикеренчә, татар һәм башкорт зыялылары тарафыннан эшләнгән Идел-Урал проекты төрки-мөселман халыкларының сәяси һәм мәдәни хокукларын яклауны максат итеп куйган.

Ул чорның күренекле шәхесләре арасында Садри Максуди, Гаяз Исхакый һәм Зәки Вәлиди Тоган булган.

Гизатуллин болай дип белдерде:

«Идел-Урал хәрәкәте сәяси проект кына түгел иде. Ул төрки-мөселман үзенчәлеген саклауны һәм халыкларның үз киләчәген үзләре билгеләргә омтылышын чагылдырды. Әмма Мәскәү моны Совет хакимияте өчен куркыныч дип кабул итте».

Гизатуллин сүзләренә караганда, ул вакытта төзелгән Милли Шура, Милли Идарә һәм мөселман хәрби берәмлекләре озакламый Кызыл Армия тарафыннан таратылган. Аның фикеренчә, большевик җитәкчелеге мөстәкыйль хәрби һәм сәяси структураларны аеруча куркыныч итеп күргән.

Башкорт хәрәкәте белән каршылыклар

Гизатуллин Зәки Вәлиди Тоган җитәкчелегендәге башкорт хәрәкәтенең башта Совет хакимияте белән килешү юлларын эзләвен, әмма соңрак мөнәсәбәтләрнең кискен начараюын билгеләп үтте.

«Башта большевиклар автономия турында сөйләде. Әмма Башкорт хөкүмәте органнары эшчәнлегенә тыкшыну башлангач, каршылык котылгысыз булды».

Гизатуллин фикеренчә, соңрак төзелгән Башкорт һәм Татар автономияле республикалары «чын бәйсезлеккә ия булмаган һәм Мәскәүгә буйсынган структуралар» булып калган.

«1930 елларда зур репрессияләр дулкыны башланды»

Гизатуллин әйтүенчә, 1920 еллар ахырыннан һәм 1930 елларда Совет хакимияте мөселман җәмгыятьләренә басымны көчәйткән, ә Иосиф Сталин чорында киң күләмле репрессияләр башланган.

«Мәчетләр ябылды, мәдрәсәләр таратылды, дин әһелләре һәм зыялылар “пантюркизм” һәм “контрреволюцион эшчәнлек” гаепләүләре белән эзәрлекләнде. Меңләгән кеше сөргенгә җибәрелде яки үтерелде».

Гизатуллин бу чорның бүген дә татар һәм башкорт җәмгыятьләренең тарихи хәтерендә мөһим урын алып торуын һәм әлеге мәсьәләнең бары тик үткәндә генә калмавын ассызыклады.

«1917 елдан соң булган вакыйгалар халыкларга бирелгән вәгъдәләрнең ничек кире алынуын күрсәтә. Шуңа күрә татар һәм башкорт милли хәрәкәтләренең тарихы бүген дә актуаль булып кала һәм фикер алышуны дәвам итә».