Сораулар һәм җаваплар

Бәйсезлекнең гамәли мәгънәсе Татарстанның үз вәкаләтләре ничек үзгәрүендә күренә. 1992 елда республика референдумында катнашучыларның 61,4 проценты Татарстанны суверен дәүләт дип билгеләгән формулировканы хуплады. Өч дистә елдан соң республика Конституциясеннән суверенитет, республика гражданлыгы һәм федераль үзәк белән шартнамәле мөнәсәбәтләр турындагы искәрмәләр алынды, ә иң югары вазифа атамасы федераль модельгә туры китерелде.

2021 елдагы ачык хакимият турындагы федераль закон аеруча күрсәткечле. Татарстан Дәүләт Советы төп нигезләмәләргә каршы чыгып, 18 төзәтмә җибәрде. Соңрак республика парламенты аларның бишесе генә Дәүләт Думасы тарафыннан кабул ителүен күрсәтте. Закон кабул ителгәннән соң Рөстәм Миңнеханов Татарстан тавышының кайбер мәсьәләләрдә ишетелмәвен ачык әйтте.

Бәйсезлекнең гамәли мәгънәсе шунда: Татарстанның төп сәяси төзелеше Татарстан гражданнарына һәм алар сайлаган институтларга бәйле булырга тиеш. Бәйсезлек коррупцияне яки ярлылыкны үзеннән-үзе бетерми; үз хакимиятен дә суд, сайлаулар һәм закон белән чикләргә кирәк. Аерма шунда: Татарстан гражданнары мондый хакимиятне һәм кагыйдәләрне үз тавышлары белән үзгәртә алачак.

Татарстан бәйсезлеге русларга каршы проект түгел. Федераль үзәкләштерү республикада яшәүчеләрнең яки вазифа биләүчеләрнең милләтенә карамастан Татарстан вәкаләтләрен чикли. 2023 елгы конституцион кыскартулар федераль кагыйдәләр үзгәргәннән соң Татарстан Дәүләт Советы тарафыннан рәсмиләштерелде; ә 2021 елда шул ук парламент 18 төзәтмә аша республика вәкаләтләренең бер өлешен якларга тырышты.

Шуңа күрә киләчәк дәүләтнең нигезе гражданлык булырга тиеш: тигез гражданлык, рус, татар һәм башка телләрне яклау, дискриминацияне тыю, җаваплылыкны милләт буенча түгел, шәхсән билгеләү. Бәхәс күршеләрнең чыгышы турында түгел, карарларның кайда кабул ителүе һәм хакимиятне кем алыштыра алуы турында бара.

Башта хәзерге шартларда мондый күпчелекне ышанычлы итеп үлчәп буламы дигән сорау куярга кирәк. Россия Җинаять кодексының 280.1 маддәсе Россиянең территориаль бөтенлегенә каршы юнәлтелгән гамәлләргә ачык чакыруларның билгеле төрләре өчен җинаять җаваплылыгын күздә тота; массакүләм мәгълүмат чаралары яки интернет кулланылганда җәза биш елга кадәр иректән мәхрүм итүне дә үз эченә ала ала. Бу ачык тигезсезлек тудыра: статус-кво өчен агитация ирекле, ә дәүләт чикләрен үзгәртүне яклап ачык эшчәнлек җинаять-хокукый куркыныч белән бәйле.

Мондый шартларда бәйсезлек турында сораштыруны җәмгыять фикерен ирекле үлчәү дип автоматик кабул итеп булмый. Респондент бәхәснең бер ягы җинаять җаваплылыгы белән бәйле булырга мөмкинлеген аңлый, һәм бу аның ачык җавап бирүенә тәэсир итә.

Әгәр күпчелек чыннан да Россиядә калырга тели икән, ирекле референдум моны раслар. Моның өчен ике якка да ирекле агитация, мәгълүматка тигез керү, тыныч сәяси позиция өчен эзәрлекләү булмау, ачык тавыш санау һәм бәйсез күзәтү кирәк. Без алдан билгеләнгән нәтиҗә таләп итмибез; нәтиҗәне ирекле дип санарга мөмкин булган шартлар таләп итәбез.

Татарстан тәҗрибәсе «яхшырак Мәскәү»не көтү үзе генә республика вәкаләтләрен сакламавын күрсәтә. 1994 елда сәяси система күпкә иреклерәк булган чорда Россия белән Татарстан вәкаләтләрне бүлешү турында ике яклы шартнамә төзеде. Мондый соңгы шартнамә 2007 елда ун елга имзаланды. Ул 2017 елда тәмамланды һәм озайтылмады.

Россиянең демократиклашуы уңай үзгәреш булыр иде, ләкин ул Татарстанның үз статусын үзе билгеләү хокукын алыштырмый. Шартнамәләр тарихы федераль үзәкнең сәяси ихтыярына бәйле вәкаләтләрнең шул ихтыяр үзгәргәндә юкка чыга алуын күрсәтә.

Чөнки Татарстан шартнамә моделен гамәлдә инде сынады. 1994 елның 15 февралендә Россия белән Татарстан вәкаләтләрне бүлешү һәм үзара тапшыру турында шартнамә төзеде. Соңрак үзәкләштерүдән соң яңа шартнамә 2007 елның 26 июнендә имзаланды һәм аның гамәлдә булу вакыты ун ел дип билгеләнде.

Бу срок 2017 елның июлендә тәмамланды. Аңа тиң ике яклы шартнамә башка булмады. Институциональ сабак ачык: автономия федераль үзәк аны танырга теләгән вакытта гына сакланса, республика үз автономиясенең чикләрен үзе контрольдә тотмый.

Чын федерализм теоретик яктан мөмкин. Ләкин аның бер як кына юкка чыгара алмый торган гарантияләре булырга тиеш: бәйсез суд, вәкаләтләрне тотрыклы бүлү һәм республика статусын үзгәртү өчен аның ризалыгы. Мондый механизмнарсыз «федерализмны кайтару» хокукый гарантия түгел, сәяси вәгъдә булып кала.

Идеяне аның максаты гына түгел, ысуллары буенча да бәяләргә кирәк. Тыныч референдум, сөйләшүләр, күчеш килешүләре һәм һәркемнең хокукларын яклау — демократик юл; көч куллану, сөрү һәм күмәк үч алу кабул ителми. Халыкара хокук үзбилгеләнүне таный, ләкин һәр аерылу таләбенә автоматик җавап бирми.

Сугыш һәр сәяси күчешне куркынычрак итә, шуңа бу мәсьәләне романтикалаштырырга ярамый. Әмма территория статусы турында ачык фикер алышуга хокукый чикләүләр киң масштаблы сугыштан элек үк барлыкка килде: 280.1 маддә Россия Җинаять кодексына 2013 елның декабрендә кертелде. «Тыныч вакыт»ны көтү үзе генә ирекле бәхәс шартларын тудырмый.

Җаваплы юл — тыныч хокукый һәм сәяси сценарийларны алдан әзерләү: референдум, хокук гарантияләре, бурычлар, милек, чикләр һәм иминлек турында сөйләшүләр. Кризис никадәр тирән булса, аңа кадәр кагыйдәләр әзерләү шулкадәр мөһим.

Эмиграция Татарстан халкы өчен карар итүгә күбрәк хокук бирми. Аның башка өстенлеге бар: Россия эчендә, шул исәптән 280.1 маддә буенча, җинаять-хокукый куркыныч тудыра алган позицияләрне ачык әйтү мөмкинлеге.

Шуңа күрә сөргендәге оешмаларның бурычы республика гражданнарын алыштыру түгел, ә Татарстан халкы үзе ирекле бәхәсләшә һәм тавыш бирә алган вакытка кадәр сәяси фикер алышуны, документларны, халыкара элемтәләрне һәм программаны саклау.

Татарларның үз сәяси дәүләтчелеге бөтенләй булмаган дигән фикер тарихи яктан дөрес түгел. Казан ханлыгы 1552 елда Иван IV гаскәрләре Казанны алганчы яшәде һәм үз идарә институтларына, дипломатиягә һәм салым системасына ия булды.

Хәзерге бәхәс өчен XX гасыр аеруча мөһим. 1917 елның 29 ноябрендә Милләт Мәҗлесе — сайланган милли вәкиллек органы — Идел-Урал Штатын оештыру һәм аның закон чыгару, башкарма органнарын төзү турында карар кабул итте. 1918 елда совет хакимияте бу проект белән бәйле милли оешмаларны һәм органнарны таратты.

Тарих хәзерге чикләргә автоматик хокук бирми. Әмма ул татар сәяси дәүләтчелеге идеясе бүген генә уйлап табылган дигән тар фикерне кире кага. Хәзерге легитимлык яшәүчеләрнең хокукларына, демократик процедурага һәм ирекле халык ихтыярына таянырга тиеш; тарихи традиция исә бу сорауның нигә барлыгын аңлата.

Референдумда «Россиядән чыгаргамы?» дигән гади сорау куелмады. 1992 елның 21 мартында Татарстанны суверен дәүләт һәм халыкара хокук субъекты, Россия һәм башка дәүләтләр белән тигез шартнамәләр нигезендә мөнәсәбәт коручы дәүләт дип тану турында сорадылар; катнашучыларның якынча 61,4 проценты «әйе» диде. Бу — шартнамәле суверенитетка көчле мандат, ләкин шунда ук аерылу турында бюллетень түгел.

Ул Татарстан статусы турыдан-туры халыкка чыгарылган сирәк очрак һәм соңгы шартнамәле мөнәсәбәтләрнең сәяси-хокукый нигезе булды. Иске нәтиҗә бүгенге буын тавышын алыштыра алмый, ләкин суверенитет идеясе һәрвакыт читтә булган дигән фикерне кире кага.

РСФСР Конституция судының 1992 елгы карарын исәпкә алырга кирәк, ләкин ул бердәнбер эпизод түгел. Россия Конституция суды 2000 елның 7 июнендәге № 10-П карарында Россия Федерациясе составындагы республикаларның дәүләт суверенитеты булмавын белдерде. 2000 елның 27 июнендәге № 92-О билгеләмәсе бу карашны берничә республика, шул исәптән Татарстан Конституциясенең нигезләмәләренә кулланды.

Бу Россия конституцион хокукының эзлекле позициясен күрсәтә: федераль система Россия Федерациясе суверенитеты белән көндәш була алган республика суверенитетын танымый. Без моны яшермибез. Безнең аргумент башка: Россиянең эчке хокукы гамәлдәге Россия тәртибен тасвирлый, ә киләчәк статус турында сәяси бәхәс ирекле халык ихтыяры һәм тыныч процесс аша хәл ителергә тиеш.

Гамәлдәге Россия системасында берьяклы законлы чыгу механизмы юк. Бәйсезлек яклылар бүгенге закон барысын да рөхсәт итә дип уйдырмастан, реформа, килешү, дәүләт үзгәреше һәм танылу аша хокукый чынбарлыкны тыныч үзгәртүгә омтылуын ачык әйтергә тиеш.

Халыкара хокук дәүләтләрнең территориаль бөтенлеген дә, халыкларның үзбилгеләнү хокукын да таный. Үзбилгеләнү автономия, федерация, ирекле берләшмә яки бәйсезлек рәвешендә булырга мөмкин; танылу халык ихтыярына, процедурага, тынычлыкка, азчылыкларны яклауга һәм килешүгә бәйле.

Соңгы дистә еллар тәҗрибәсе ни өчен бәйсезлек яклылар стратегияне киләчәктәге автономия вәгъдәсенә генә корырга теләмәвен күрсәтә. 1999 елда Татарстан татар әлифбасын латин графикасы нигезендә торгызу турында закон кабул итте; 2002 елгы федераль закон республикаларның дәүләт телләре өчен кириллицаны график нигез итеп билгеләде, ә 2004 елда Россия Конституция суды бу федераль чикләүне Конституциягә туры килә дип таныды.

2017 елда мәктәпләрдә татар телен дәүләт теле буларак мәҗбүри укыту ата-ананың язма ризалыгы нигезендә атнага ике сәгатькә кадәр ирекле өйрәнү моделенә алышынды. 2023 елда республика Конституциясеннән элекке махсус статусның берничә билгесе, шул исәптән республика башлыгының татар телен белү таләбе алынды.

Бу — реаль институциональ үзгәрешләр чылбыры. Шуңа күрә мәсьәлә автономиянең ничек матур аталуы турында түгел, аның чикләрен хокукый яктан кем контрольдә тотуы турында.

Теорияне гамәл белән тикшереп була. Татар теле бүген дә Татарстан Республикасының дәүләт теле булып тора. Әмма бу статус үзе генә республикага тел сәясәтенең төп механизмнарын контрольдә тотуны гарантияләмәде.

Әлифба. 1999 елның 15 сентябрендә Татарстан татар әлифбасын латин графикасы нигезендә торгызу турында № 2352 закон кабул итте. 2002 елның 11 декабрендәге № 165-ФЗ федераль законы республикаларның дәүләт телләре өчен кириллицаны график нигез итеп билгеләде. 2003 елның 24 декабрендә Татарстан Конституция суды республика Конституциясен Татарстанның үз дәүләт теленең график нигезен билгеләү вәкаләтен яклаучы итеп аңлатты. Россия Конституция суды 2004 елның 16 ноябрендәге № 16-П карары белән федераль кагыйдәне Конституциягә туры килә дип таныды; 2004 елның 28 декабрендә Татарстан Югары суды республика законын гамәлдән чыгарды.

Мәктәп. 2017 елда федераль катнашу һәм прокуратура тикшерүләреннән соң татар телен мәҗбүри укытуның элекке моделе үзгәртелде: республика дәүләт телен ата-ананың язма ризалыгы белән атнага ике сәгатькә кадәр ирекле рәвештә өйрәнү тәкъдим ителде.

Конституция. 2023 елда Татарстан Конституциясеннән республика башлыгының татар телен белү таләбе алынды.

Шуңа күрә республика мәгарифне, тел сәясәтен, бюджетны һәм үз институтларына таләпләрне контрольдә тотмаса, мәдәни автономия җитәрлек түгел. Тел дәүләт теле дигән исем белән генә түгел, реаль вәкаләтләр белән яши.

Саф этник чикләр диярлек юк, һәр авыл буенча карта сызу исә бетмәс низаг тудыра. Иң имин башлангыч — Татарстанның хәзерге административ чикләре, җирле үзидарә, тел һәм милек хокуклары, ирекле йөрү һәм сөйләшүләр; кешеләрне көчләп күчерү түгел.

Руслар татарлар белән бер үк сәяси, шәхси һәм милек хокукларына ия тигез гражданнар булырга тиеш. Күмәк гаепләү һәм тугрылык сынаулары кабул ителми. Яшәүгә сәләтле гражданлык республикасы татар дәүләт субъектлыгын торгыза һәм русларны, чуашларны, мариларны, удмуртларны һәм башка җәмгыятьләрне илнең уртак авторлары итеп таный.

Юк. Яшәү, милек, эшкуарлык, мирас һәм гаилә хокуклары милләттән бәйле булмаска тиеш; бу гарантияләр күчеш документларында һәм конституциядә язылырга тиеш. Документлар әкрен алыштырылганда хокуклар һәм шартнамәләр дәвам итә, ә законлы милекне суд яклый.

Юк. Бәйсез Татарстан проекты рус телен җәмгыять тормышының мөһим өлеше итеп саклауны һәм рус телле кешеләрнең тигез гражданлык хокукларын яклауны күздә тота. Максат — рус телле кешеләрнең мөмкинлекләрен тартып алмыйча, татар телендә яшәү һәм хезмәтләр алу мөмкинлеген чын мәгънәсендә торгызу.

Кире мисал күрсәткечле: 2023 елда Татарстан Конституциясеннән республика башлыгының татар телен белү таләбе алынды. Федераль системада рус телен яклау исә сакланды. Киләчәк тел сәясәте бу тигезсезлекне рус телен тыю белән түгел, ике телле институтлар, мәгариф һәм хезмәтләргә керү мөмкинлеге белән төзәтергә тиеш.

Юк. Милли дәүләтчелек этник баскыч тудырырга, вазифа, хокук яки милекне нәсел буенча бүлергә тиеш түгел. Дәүләт татар мәктәпләре, матбугаты һәм институтлары аша тарихи тигезсезлекне төзәтә ала, ләкин барысы өчен дә бердәм һәм тигез гражданлык саклана.

Алар хәл ителәсе проблема түгел, ә Татарстанның чынбарлыгы. Кеше берьюлы берничә телгә һәм мәдәнияткә карый ала, бәйсезлек исә аны гаиләсенең яртысын сайларга мәҗбүр итмәскә тиеш. Гражданлык бердәмлеге һәм күптелле җәмәгать тормышы бу тәҗрибәләрне берләштерә ала.

Юк. Тәкъдим ителгән модель — дөньяви дәүләт, һәм бу татар тарихи традициясенә каршы килми. 1917 елның маенда Мөхлисә Буби мөселман дини идарәсе системасында казый итеп сайланды. Тикшеренүчеләр моны XX гасыр башы мөселман дөньясында хатын-кызның дини суд хакимиятенә ия булуының аеруча күренекле мисалы итеп билгели.

XIX гасыр ахыры — XX гасыр башындагы татар реформаторлык фикере динне мәгариф, җәмгыятьне яңарту һәм хатын-кызлар мөмкинлекләрен киңәйтү белән бәйләде. Хәзерге дәүләт тагын да алга барырга тиеш: законнарны сайланган парламент кабул итә һәм алар мөселманнарга, православларга, башка дин вәкилләренә һәм дин тотмаучыларга бертигез кулланыла.

Вөҗдан иреге дин тоту, динне алыштыру яки бернинди дин тотмау хокукын үз эченә ала. Дини оешмалар җәмгыять тормышында ирекле катнаша, ләкин гражданлык институтларын һәм судны алыштырмый.

Чиркәүләр, мәчетләр, синагогалар, тарихи истәлекләр, җәмгыять милке һәм гыйбадәт кылу бертигез закон белән якланырга тиеш. Милек бәхәсләрен урам түгел, бәйсез суд хәл итәргә, ә конституция дөньявилыкны, диннәр тигезлеген һәм күмәк җәзаны тыюны гарантияләргә тиеш.

Иң имин юл — билгеләнгән көнгә Татарстанда даими яшәгән һәркемгә, милләтенә карамастан, гражданлык тәкъдим итү һәм күчеш чоры булдыру. Килешү мөмкин булса, ике гражданлык рөхсәт ителергә; беркем дә гражданлыгы булмаган хәлдә калмаска, гамәлдәге документлар планлы алыштыруга кадәр көчендә торырга тиеш.

Икътисади яшәү сәләте дәүләтнең зурлыгы яки бер ресурс белән генә түгел, җитештерүчәнлек, институтлар, базарларга керү һәм идарә сыйфаты белән билгеләнә. Татарстанда инде нефть химиясе, нефть эшкәртү, автомобиль һәм авиация төзелеше, авыл хуҗалыгы, IT һәм зур эчке базар бар.

Чагыштырулар «мөмкин түгел» дигән фикерне тикшерү өчен генә файдалы. Словакия 1993 елда аерым дәүләт булды, 2004 елда Европа берлегенә керде һәм 2009 елда еврога күчте. Бу Татарстан шул ук юлны автоматик кабатлаячак дигән сүз түгел; ул уртак дәүләттән аерылу үзе генә икътисадны яшәүгә сәләтсез итмәвен күрсәтә.

Татарстанга үз күчеш исәбе кирәк булачак: бюджет, сәүдә юллары, энергетика, бурычлар, валюта, инвестиция кагыйдәләре һәм күршеләр белән килешүләр.

Дөнья океанына туры чыгу юлы булмау — чикләү, ләкин дәүләтчелеккә тыю түгел. Дөньяда океанга чыгу юлы булмаган 44 дәүләт бар; мәйданы буенча иң зурысы — Казахстан.

Татарстан өчен төп сорау «диңгез бармы» түгел, ә тимер юллар, Идел, автомобиль транзиты, торбалар, авиация һәм күрше дәүләтләр аша таможня коридорлары нинди кагыйдәләр белән эшләве. Бәйсезлек географик могҗиза түгел, транзит һәм сәүдә килешүләре таләп итәчәк.

«Мәскәү Татарстанны туендыра» дигән шигарьне трансфертларның бер саны белән тикшереп булмый. Россия бюджет системасы башта салымнарны федераль һәм төбәк бюджетлары арасында бүлә, аннары чыгымнар һәм трансфертларны билгели. Мәсәлән, Бюджет кодексының 50 нче маддәсе углеводород чималына файдалы казылмалар чыгару салымын 100 процент норматив белән федераль бюджет кеременә кертә.

Шуңа күрә гадел исәп Татарстан икътисады тудырган һәм федераль дәрәҗәгә киткән барлык салымнарны, республика территориясендәге федераль чыгымнарны, бюджетара трансфертларны һәм статус үзгәргәннән соң Татарстан үзе финансларга тиеш булган йөкләмәләрне бергә исәпләргә тиеш. Мондый тулы баланссыз «кем кемне туендыра» дигән сүз бухгалтерлык нәтиҗәсе түгел, сәяси шигарь булып кала.

Нефть үзе генә иминлекне гарантияләми. Ресурс керемен озак вакытлы җәмәгать капиталына әйләндерә торган кагыйдәләр мөһим. Аляска 1976 елда конституцион төзәтмә белән Даими фонд булдырды; яшәүчеләргә беренче тигез дивидендлар 1982 елда түләнде. Норвегия 1990 елда дәүләтнең нефть керемнәрен озак вакытлы идарә итү өчен нефть фонды булдырды.

Татарстан өчен нәтиҗә бер модельне механик рәвештә күчерүдә түгел, институтларда: ачык суверен фонд, бәйсез аудит, аңлаешлы бюджет кагыйдәләре, яшерен акча алулардан саклау һәм җәмәгать алдында хисап.

Яңа хакимият барысын тартып алып, яңадан бүлү башларга тиеш түгел. Законлы акционерлар, хезмәткәрләр, кредиторлар, шартнамәләр һәм милек якланырга, бәхәсле милекне бәйсез суд тикшерергә тиеш. Табигый байлыклар белән идарә ачык булырга һәм яңа ябык элитага түгел, гражданнарга хезмәт итәргә тиеш.

Үз валютаң бәйсезлекнең беренче көнендә үк барлыкка килергә тиеш түгел. Күчеш вариантлары арасында гамәлдәге валютаны вакытлыча куллану, валюта шурасы яки үзәк банк һәм резервлар төзелгәннән соң үз валютасын кертү бар.

Эстония мөмкин механизмнарның берсен күрсәтә: 1992 елның 20 июнендә крона бердәнбер законлы түләү чарасына әверелде, ә валюта шурасы курсны 1 немец маркасына 8 крона итеп каты беркетте. Бу тәртип финанс дисциплинасы бирде, ләкин мөстәкыйль акча-кредит сәясәтен чикләде.

Татарстан өчен сайлау үз банкнотасының символик җәлеп итүчәнлегенә түгел, резервларга, банк системасына, сәүдә структурасына һәм күчеш килешүләренә бәйле булырга тиеш.

Бу куркыныч сөйләшүләрне мәҗбүри итә. Транзит, энергетика, тимер юл, таможня, бурыч һәм милек буенча көчле килешүләр һәм, бәлки, халыкара гарантияләр кирәк. Татарстан географиядән качмыйча, юлларын һәм базарларын төрләндерергә тиеш.

Халыкара танылу гадәттә бер тарихи формулировкага гына түгел, процедурага, тотрыклылыкка, азчылыклар хокукларына, килешүләрне үти алу сәләтенә һәм башка дәүләтләрнең карарларына бәйле. Черногория процедурага нигезләнгән яхшы мисал бирә: 2006 елның 21 маендагы референдумда бәйсезлек өчен гамәлдәге тавышларның 55 проценты кирәк иде, рәсми нәтиҗә 55,5 процент булды. ЕКХО һәм Европа Советы күзәтү миссиясе тавыш бирүне гомумән халыкара стандартларга туры килә дип бәяләде.

Татарстан өчен бу «безне танырга тиешләр» дигән декларациядән бигрәк исбатлана торган процедураның көчле булуын аңлата: ирекле тавыш, ачык санау, тыныч күчеш, хокук гарантияләре һәм халыкара йөкләмәләрне үтәүгә әзерлек.

Һәр дәүләткә иминлек системасы кирәк, ләкин зур армия мәҗбүри түгел. Кечкенә саклану көчләре, чик һәм гражданнарны яклау, иминлек шартнамәләре мөмкин; барлык кораллы оешмалар гражданлык, парламент һәм суд контролендә булырга тиеш. Федераль хәрби объектлар язмышы килешү белән хәл ителә.

Бер элитага да автоматик ышаныч кирәк түгел. Татарстанның хәзерге системасы үзе бәйсезлекнең түбәннән демократиклашу белән бергә барырга тиешлеген күрсәтә. Казан халкы бүген мэрны турыдан-туры сайламый: гамәлдәге шәһәр Уставы буенча мэрны Татарстан Рәисе тәкъдим иткән кандидатлар арасыннан Казан шәһәр Думасы сайлый.

Шуңа күрә Казан элиталарына ышанмауга җавап Мәскәү вертикален Казанга күчерү түгел. Көндәшле сайлаулар, бәйсез суд, ирекле матбугат, ачык бюджетлар, көчле җирле үзидарә һәм хакимиятне чын алыштыру механизмнары кирәк. Боларсыз яңа байрак дәүләт төзелешен үзгәртми.

Юк. Ул коррупцияне үзеннән-үзе бетерми, сәләтле министрлар тудырмый һәм югары хезмәт хакын гарантияләми. Ул җаваплылык урынын үзгәртә һәм гражданнарга күбрәк йогынты бирә, ләкин уңыш өчен суд, аудит, мәгариф, социаль сәясәт, җирле үзидарә һәм хакимиятнең тыныч алышынуы кирәк.

Таркалу — мөмкин нәтиҗә, ләкин үзе максат түгел. Максат — һәр халыкның бәйсезлекне, автономияне яки чын ирекле берлекне сайлау хокукы. Демократик Россия күрше һәм партнер була ала, ләкин бер халык та бер үзәктә көчләп тотылырга тиеш түгел.

Гражданнар сугышы дәүләт таркалуының автоматик нәтиҗәсе түгел. Чехословакия тыныч рәвештә бүленде: сәяси җитәкчеләр федерацияне референдумсыз бетерү турында килеште, ә бүленү 1993 елның 1 гыйнварында гамәлгә керде. Бу мисал файдалы да, уңайсыз да: ул тыныч аерылу мөмкинлеген күрсәтә, шул ук вакытта ни өчен элиталар килешүенә караганда туры демократик ихтыяр яхшырак булуын искәртә.

Югославия тәҗрибәсе кире куркынычны күрсәтә. Шуңа күрә тыныч сценарий алдан билгеләнгән кагыйдәләр таләп итә: көч кулланудан һәм этник чистартудан баш тарту, хәзерге административ чикләрне башлангыч нигез итеп алу, кораллы структураларны контрольдә тоту, азчылыкларны яклау, бурычлар, милек һәм инфраструктура турында килешүләр.

Бу сорауга шигарь белән җавап биреп булмый. Атом арсеналлары килешенгән тапшыру, чыгару яки юк итүгә кадәр ышанычлы бердәм контрольдә калырга; халыкара күзәтү, физик сак, хезмәткәрләр исәбе һәм таратмау гарантияләре булырга тиеш. Татарстан атом-төшсез статус сайларга тиеш.

Сәясәтчеләр тарихи үпкәне корал итсә, мондый куркыныч бар. Үзбилгеләнү хәрәкәте көчләп сөрүне, этник чистартуны һәм чикләрне көч белән үзгәртүне алдан ук кире кагарга тиеш. Хәзерге административ чикләр нигез булып, бәхәсләр сөйләшү, хокук гарантияләре, җирле тавыш бирү һәм арадашчылык белән хәл ителә.

Советлардан соңгы тәҗрибәнең бер генә нәтиҗәсе юк. Эстония, Латвия һәм Литва 2004 елда Европа берлегенә керде һәм шул ук елда НАТО әгъзалары булды. Таҗикстан исә СССР таркалганнан соң 1992 елда башланган гражданнар сугышына кереп китте.

Бу мисалларны «бәйсезлек һәрвакыт баета» яки «бәйсезлек һәрвакыт җимерә» дигән бер яклы фикергә төшереп булмый. Нәтиҗә тыныч процедурага, институтлар сыйфатына, кораллы структуралар контроленә, икътисади сәясәткә һәм халыкара мохиткә бәйле. Татарстан өчен чагыштыруның мәгънәсе — куркынычларның бөтен диапазонын өйрәнү һәм иң начар сценарий ихтималын киметә торган институтларны алдан төзү.

Зур дәүләтләр үз мәнфәгатьләрен күздә тота, бәйсезлек исә тышкы басымны бетерми. Җавап — ачык инвестиция кагыйдәләре, көндәшлек сәясәте, төрле партнерлар һәм стратегик килешүләр өстеннән парламент контроле. Көчле җәмәгать институтлары тышкы көчләргә элитаны сатып алуны кыенлаштыра.

Берәү дә барлык төбәкләр өчен карар итәргә тиеш түгел. Үзбилгеләнү һәр җәмгыятьнең бәйсезлекне, киң автономияне яки уртак дәүләтне сайлауын аңлата; киләчәк төрлечә булырга мөмкин. Империячел фикер бер җавапны үзәктән тага, җавапсыз антиимпериячелек исә таркалуны барысына да көчләп тагарга тырыша.

Гади кешеләр империя сәясәте өчен төп хокукларын югалтырга тиеш түгел. Руслар телен, мәдәниятен, гаиләсен, милкен һәм демократик хакимият төзү хокукын саклый; гражданлык, пенсия, күченү, бурыч һәм сәүдә сөйләшүләр белән хәл ителә. Антиимперия сәясәте халыкка түгел, өстенлек системасына каршы.

Әйе. Суверен дәүләтләр уртак базар, визасыз йөрү, инфраструктура, мәгариф һәм иминлек килешүләрен төзи ала. Аерма шунда: катнашу ирекле, ә чыгу хокукый яктан мөмкин булырга тиеш; бәйсезлек кирәкле хезмәттәшлекне түгел, мәҗбүр итүне бетерә.

Татар халкының милли үзбилгеләнү мәсьәләсен күтәрергә тарихи субъектлыгы бар, ләкин Татарстанның хәзерге сәяси статусы республикада даими яшәүче һәркемгә кагыла. Шуңа күрә легитим карар гражданлык нигезендә булырга тиеш: бер граждан — бер тавыш, ирекле агитация һәм тигез хокуклар белән.

2021 елгы җанисәп тагын бер мөһим фактны күрсәтә: Россия буенча якынча 4,71 млн татар исәпләнгән, ә Татарстанның үзендә — якынча 2,09 млн. Димәк, татарларның күпчелеге республикадан читтә яши. Бу аерманы мөһим итә: татар милләте мәсьәләне күтәрә һәм диаспора белән мәдәни элемтәләрне саклый ала, ләкин дәүләтнең конкрет сәяси рәвешен Татарстан гражданнары билгеләргә тиеш.

Бәйсезлек яклылар чыннан да ирекле, гадел һәм аңлаешлы нәтиҗәне танырга тиеш. Алар тыныч аңлату эшен, телне яклауны дәвам итә һәм тиешле вакыттан соң яңа тавыш таләп итә ала, ләкин үзбилгеләнү теләгән җавапны гына кабул итү хокукы түгел.

Ул төгәл гарантияләр вәгъдә итәргә тиеш: тыныч ысуллар, тигез гражданлык, татар телен чын торгызу белән бергә рус һәм башка телләрне яклау, законлы милек, дөньяви дәүләт, ирекле сайлау, хакимият срокларын чикләү, бәйсез суд, сәяси репрессияләрне тыю, ачык күчеш бюджеты, хәзерге чикләрне нигез итеп алу, күршеләр белән сөйләшү һәм атом-төшсез статус.

2026 елгы программа проекты «нуль варианты»н тәкъдим итә: дәүләтчелек торгызылган вакытта Татарстанда даими яшәгән һәркем, милләтенә карамастан, үзе баш тартмаса, гражданлык ала. Милли билге буенча сайлау һәм гражданлыксыз калдыру булмаска тиеш. Татар диаспорасы өчен гадиләштерелгән кайту тәртибе һәм урнашуда гамәли ярдәм тәкъдим ителә. Төгәл процедураларны закон һәм конституцион процесс билгеләргә тиеш.

2026 елгы программа проекты деоккупациядән соң Сөргендәге Хөкүмәтне вәкаләтләре нык чикләнгән вакытлы органга әйләндерүне тәкъдим итә. Беренче 30 көндә вакытлы хокукый тәртип, 100 көн эчендә киң Күчеш шурасы, ә 12–18 ай эчендә халыкара күзәтү астында Оештыру җыенына сайлаулар үткәрү карала. Җыен конституция әзерләп, халык аны референдумда хуплагач, вакытлы Хөкүмәтнең мандаты тәмамлана.

2026 елгы программа проекты парламент республикасын яклый, ләкин соңгы конституцион төзелешне сайланган Оештыру җыены һәм гражданнар расларга тиеш. Тәкъдим ителгән система Дәүләт Мәҗлесен, бәйсез судны, сайлаулы җирле үзидарәне, Халыклар шурасын һәм киңәш бирү, закон чыгару инициативасы хокукы булган милли-мәдәни институт буларак Милли Мәҗлесне үз эченә ала.

«Милләт Мәҗлесе» исеме 2026 елда уйлап табылмаган. Шушы исемдәге сайланган татар милли вәкиллек органы 1917–1918 елларда эшләгән һәм 1917 елның 29 ноябрендә Идел-Урал Штатын оештыру турында карар кабул иткән. Хәзерге программа тарихи исемне куллана, ләкин 1917 елгы институтларны XXI гасырга автоматик күчерми.

Бер генә милли-мәдәни орган да башка милләт кешеләренең тигез гражданлыгын яки сәяси хокукларын чикли алмый.

Юк. 2026 елгы программа проекты җинаять җаваплылыгын һәм дәүләт вазифалары өчен вакытлы тикшерүне аера. Җинаять җаваплылыгы һәр кешегә карата дәлил һәм суд карары таләп итә; милләт, тел, дин, һөнәр яки элекке яшәү урыны буенча күмәк гаеп кире кагыла. Һәр люстрация аерым, вакыт белән чикләнгән, тикшерелә һәм шикаять ителә торган булырга, ә тупланган пенсияләр һәм төп социаль хокуклар сакланырга тиеш.

2026 елгы проект ресурс керемнәренең бер өлешен җәмәгать суверен фондына юнәлтүне, бәйсез аудит һәм ачык хисап таләп итүне, акчаны куллануны алдан билгеләнгән кагыйдәләр белән чикләүне тәкъдим итә. Мондый механизмнарның эшләгән халыкара үрнәкләре бар.

Аляска 1976 елда Даими фондны конституцион рәвештә ныгытты һәм яшәүчеләргә беренче дивидендларны 1982 елда түләде. Норвегия парламенты 1990 елда Дәүләт нефть фондын булдырды; соңрак ул бүгенге Government Pension Fund Global системасының бер өлешенә әверелде һәм нефть-газ керемнәрен озак вакытлы идарә итүгә хезмәт итә.

Татарстан өчен иң мөһиме — принцип: кертем өлешләре, акча алу кагыйдәләре, аудит һәм хисап закон белән билгеләнергә һәм җәмәгать тикшерүенә ачык булырга тиеш, бер хөкүмәт карарына гына бәйле түгел.

2026 елгы программа проекты түләүсез һәм сыйфатлы мәгарифне максат итеп куя, тупланган пенсия хокукларын яклый һәм түләүсез төп пакет гарантияләнгән медицина иминияте моделен тәкъдим итә. Ул шулай ук уртак сыйфат таләпләре белән хосусый мәгарифне, балалар өчен уңайлы спортны һәм авыр хәлдәге кешеләргә өстәмә ярдәмне яклый. Бу гарантияләрне бюджетсыз вәгъдә итү түгел, финанс чыганаклары табылган саен этаплап кертү күздә тотыла.