Украинаның җиңүе — аергыч сызык: ни өчен без Гарри Каспаров белән эшлибез

Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәте матбугат хезмәте белдерүе

31 августта Гарри Каспаров «Эхо»да «„Сез Украина җиңүе яклымы, юкмы?“ дигән сорау — принципиаль аергыч сызык» исемле мәкалә бастырды.

Бу текст безнең өчен аның һәр сүзенә кушылганга түгел, ә төп мәсьәләдә позицияләребез инде күп еллар дәвамында туры килгәнгә мөһим: Россиянең империя проектын өстән генә ясалган реформалар белән куркынычсыз итеп булмый, ә Украинага каршы агрессиянең җиңелүе — бу проектны таркатуның кирәкле шарты.

Нәкъ шуңа күрә Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәте Гарри Каспаров һәм аның командасы белән эшли.

Каспаров нәрсә әйтә

Мәкалә кырыс диагноздан башлана. Каспаров Путин режимын сталинизмнан алып фашизмга кадәрге системаларның иң начар сыйфатларын үзенә туплаган абсолют явызлыкның яңадан тууы дип атый һәм нацист Германиясе белән гадәти чагыштырудан баш тарта: анда террорның бөтен масштабларына карамастан, аңлы рәвештә каршылык юлын сайлаган һәм моның өчен иреге, хәтта гомере белән түләгән бик күп кешеләр булган; бүгенге Россиядә моңа тиң күренеш юк.

Шуннан аның Россия сәяси эмиграциясенең бер өлешенә карата тәнкыйте килеп чыга: Украина шәһәрләре бомбага тотылган вакытта алар сайлау технологияләре турында, гүя сүз дөрес процедуралар җыелмасы белән алыштырып була торган гадәти авторитар режим турында бара кебек, бәхәсләшүне дәвам итә.

Ул шулай ук «беренче рейс» концепциясен — Путин хакимияте җимерелгәннән соң Мәскәүгә кайтып, яңа ил төзи башларга мөмкин булыр дигән көтүне — тәнкыйтьли. Җавабы туры: башта режим җимерелергә, ә сугыш белән агуланган җәмгыять аңы үзгәрергә тиеш.

Ләкин төп тезис тагын да киңрәк:

«Россиядә чын үзгәрешләр авыр геосәяси җиңелүләрдән соң гына мөмкин булды».

Каспаров фикеренчә, нәкъ җиңелү башка халыкларга үз ихтыярыңны тагу хокукы бар дигән карашны җимерә. Шуңа күрә Украина җиңүе — бер сугышның нәтиҗәсе генә түгел: ул империя проектының җимерелүен аңлата. Ә «сез Украина җиңүе яклымы, юкмы?» дигән сорау кешенең кайсы якта торуын күрсәтә торган аергыч сызыкка әйләнә.

Безнең җавап бик гади.

Әйе. Без Украина җиңүе яклы. Бернинди искәрмәсез.

Татарстан өчен бу чит сугыш түгел

30 августта, Дәүләт суверенитеты турында декларациянең 36 еллыгы көнендә, Нью-Йоркның Union Square мәйданында Татарстан, ойрат-калмык халкы һәм Бурятия байраклары янәшә җилфердәде.

Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәтенең АКШтагы илчесе Камил Сукаев мәйданнан болай диде: Украинага корал, финанс ярдәме, санкцияләр һәм дипломатик басым белән ярдәм итәргә кирәк, чөнки империянең башка халыкларны алга таба да үз контролендә тоту сәләте нәкъ Украина фронтында хәл ителә.

Безнең өчен бу абстракт мәсьәлә түгел. BBC Рус хезмәте һәм «Медиазона» мәгълүматларына караганда, 2026 елның 21 августына Татарстаннан 9 465 хәрбинең һәлак булуы исемнәре белән расланган — бу Россия төбәкләре арасында Башкортстаннан соң икенче иң зур абсолют күрсәткеч. Тикшеренүчеләр абсолют саннарга җирле волонтёрларның һәлак булучылар турында мәгълүмат җыю активлыгы да йогынты ясавын искәртә.

Ләкин моның белән мәсьәләнең асылы үзгәрми: империя үз сугышын безнең республикалардан чыккан кешеләр белән алып бара.

Шуңа күрә милли хәрәкәтләр өчен «бу безнең сугыш түгел» дигән формула — күз алдында торганны күрмәскә тырышу. Мәскәүнең Украинага каршы сугышны дәвам итү сәләте аның Татарстан, Башкортстан, Бурятия һәм башкалар өстеннән сәяси, икътисади һәм көч куллану контролен саклап калу сәләте белән турыдан-туры бәйле.

Ни өчен позицияләребез туры килә

2025 елның июлендә үк Каспаров үз позициясен бик кырыс итеп формалаштырды: Россия империясе сәяси берәмлек буларак яшәүдән туктарга тиеш, ә моның өчен басып алынган территорияләрне азат итү һәм Россиянең хәрби җиңелүе кирәк.

Ләкин соңгы елда безнең өчен аерым бер мәкаләдән дә мөһимрәк үзгәреш булды.

2026 елның 20 апрелендә Ирекле Россия форумы катнашучылары Страсбургта «Яңа Россия гражданнары декларациясе»н кабул итте. Анда максат империячел Россияне заманча демократик дәүләткә — яисә берничә демократик дәүләткә — үзгәртү дип билгеләнә. Ә 11 нче пунктта болай диелә:

«Хәзерге вакытта Россия Федерациясе составына кергән милли республикалар һәм халыклар үзбилгеләнү хокукына ия».

Бу — принципиаль формулировка, һәм без аны аерым билгеләп үтүне мөһим саныйбыз.

Ул Татарстан, Башкортстан, Бурятия, Төньяк Кавказ халыклары һәм башкаларның киләчәген Мәскәүдәге чираттагы хакимият — хәтта демократик хакимият тә — билгеләргә тиеш түгеллеген тануны аңлата. Үз язмышын халыклар үзләре хәл итәргә тиеш.

Гарри Каспаров һәм аның командасы белән хезмәттәшлегебезнең нигезе нәкъ шунда. Без төрле сәяси традицияләрдән килергә һәм империядән соңгы киңлекнең киләчәген төрлечә күрергә мөмкин, әмма дүрт мәсьәләдә фикерләребез туры килә:

Россия хәзерге империя рәвешендә күрше дәүләтләр өчен дә, федерация эчендәге халыклар өчен дә куркыныч.

Империя проектын җимерү өчен Украина җиңүе кирәк.

Милли республикалар һәм халыклар үз сәяси киләчәген мөстәкыйль билгеләү хокукына ия.

Империянең ахырына ул көн килеп җиткәч түгел, ә бүген үк әзерләнергә кирәк.

Кайда безнең позиция алгарак бара

Принципларның туры килүе максатларның да тулысынча бер үк булуын аңлатмый, һәм без алай итеп күрсәтергә җыенмыйбыз.

Россия демократик оппозициясе өчен халыкларның үзбилгеләнү хокукы — киләчәктәге сәяси үзгәртеп кору мәсьәләләренең берсе. Безнең өчен исә бу — үзәк мәсьәлә һәм бөтен эшебезнең төп юнәлеше.

Без «яхшы Россия» проекты белән шөгыльләнмибез һәм Мәскәүне реформалаштыруны максат итеп куймыйбыз. Безнең сәяси максат — бәйсез демократик Татарстан. 1990 елның 30 августындагы Декларация татар милләтенең һәм Татарстанның бөтен халкының аерылгысыз үзбилгеләнү хокукыннан чыгып, республиканың дәүләт суверенитетын игълан итте. Без нәкъ шул сәяси юлны дәвам итәбез.

Шул ук вакытта үзбилгеләнү хокукын тану республикадан читтәге кемгә дә булса — Каспаровка, Россия оппозициясенә, Европа сәясәтчеләренә яки сөргендәге безгә — Татарстан халкы өчен булачак дәүләт төзелешенең нечкәлекләрен алдан хәл итү хокукы бирми. Бу принципның мәгънәсе нәкъ киресенчә: соңгы карар Татарстан халкына карый.

Сөрген — көтү залы түгел

Бер мәсьәләдә Гарри Каспаров һичшиксез хаклы: илдән читтә «беренче рейс»ны көтеп утыруның мәгънәсе юк.

Сәяси эмиграция авторитар дәүләт эчендә булдырып булмаган нәрсәләрне булдырганда гына мәгънәле. Шуңа күрә безнең хөкүмәт халыкара вәкиллек, башка милли хәрәкәтләр белән хезмәттәшлек, кеше хокукларын яклау һәм сәяси элемтәләр кору белән шөгыльләнә.

Соңгы биш елда хөкүмәт һәм Татар иҗтимагый үзәге исеменнән эзәрлекләнүчеләрне яклап якынча 350 үтенечнамә җибәрелгән; премьер-министр Рәфис Кашапов сүзләренә караганда, шундый мөрәҗәгатьләрдән соң якынча ун кеше Интерпол базасыннан чыгарылган.

Бу кирәкле эшнең кечкенә генә өлеше. Әмма киләчәк дәүләт институтларын империя кинәт көчсезләнгән көнне генә булдырып булмый. Ул мизгелгә кешеләр дә, элемтәләр дә, вәкиллек тә, документлар да, программа да һәм алга таба нәрсә эшләргә кирәклеген аңлау да әзер булырга тиеш.

Аергыч сызык милли хәрәкәтләр аша да үтә

Каспаровның соравы Россия оппозициясенә генә түгел. Ул безгә дә адресланган.

Безнең хәрәкәтләр арасында да читләтеп әйтелгән формулалар яңгырый: «без теләсә нинди сугышка каршы», «Украина — безнең мәсьәлә түгел», «без үз республикабыз белән генә шөгыльләнәбез». Ләкин Россия империясенә каршы чыгып та, шул ук вакытта ул башка халыкларның язмышын хәл итү хокукы өчен иң зур сугышын алып барганда битараф калу мөмкин түгел.

Кире якны да ачыктан-ачык әйтик: Украина җиңүе үзе генә Татарстанга бәйсезлек алып килмәячәк. Әмма Украина җиңелсә, бу империяне кискен көчәйтер иде — Мәскәүгә хәрби көчнең яңадан эшләвен һәм чикләрне, дәүләтләрне, халыклар ихтыярын көч кулланып үзгәртергә мөмкин булуын тагын бер кат исбатлап.

Шуңа күрә Украинага ярдәм итү — әхлакый позиция генә түгел, ә милли-азатлык хәрәкәтләренең туры стратегик мәнфәгате дә.

Берлек бертөрле карашлар таләп итми

Без Гарри Каспаров белән һәр мәсьәләдә килешергә тиеш дип санамыйбыз. Һәм бигрәк тә Россия оппозициясенең эчке низагларында катнашырга җыенмыйбыз.

Безнең хезмәттәшлек критерие башка: әңгәмәдәшебез Украинаның агрессорны җиңү хокукын таныймы, хәзерге Россия дәүләтчелегенең империячел табигатен таныймы һәм халыклар белән милли республикаларның үз киләчәген үзләре билгеләү хокукын таныймы?

Бу мәсьәләләрдә безнең Гарри Каспаров белән позицияләребез туры килә. Шуңа күрә максатларыбыз уртак булган урында без бергә эшләдек һәм алга таба да эшләячәкбез — ә аерымлыклар булган урыннар турында ачыктан-ачык сөйләячәкбез.

Көчле берлек партнерларның бертөрле уйлаган булып кылануына түгел, ә ни өчен бергә эш итүләрен аңлауга корыла.

Хәзер нәрсә эшләргә

Мәскәүдә бер көнне акыллырак сәясәтчеләр барлыкка килү генә Россия империясенең яшәвен туктатмаячак. Империя үзәк башка халыкларның язмышын көч белән билгеләү мөмкинлеген югалтканда тәмамлана.

Димәк, республикаларының иреге өчен көрәшүче оешмалар алдында берьюлы ике бурыч тора. Беренчесе — Украинага агрессияне туктатырга һәм агрессорны җиңәргә ярдәм итү. Икенчесе — мөмкинлек ачылган мизгелгә үз халыкларыңны һәм институтларыңны әзерләү.

Моның кайчан булачагын беркем дә белми. Әмма бер нәрсә төгәл: ирек үзенең килүе турында сирәк кенә алдан хәбәр итә. Аңа йә әзер буласың, йә тарихи мөмкинлектән тагын башкалар файдалана.

Гарри Каспаровның «Сез Украина җиңүе яклымы, юкмы?» дигән соравына Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәте үз җавабын инде бирде.

Без Украина җиңүе яклы. Империяне таркату яклы. Һәм Татарстанның үз киләчәген үзе билгеләү хокукы яклы.

Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәте матбугат хезмәте

Чыганаклар

• Гарри Каспаров, «Эхо», 31 август 2026
• Гарри Каспаров Россия империясенең яшәве тукталырга тиешлеге турында, «Хартия-97», 14 июль 2025
• «Яңа Россия гражданнары декларациясе» (Страсбург декларациясе), Ирекле Россия форумы, 20 апрель 2026
• Декларациянең «Эхо»дагы басмасы
• «Медиазона» һәм BBC Рус хезмәте, югалтулар буенча мәгълүмат
• Татар ССРның дәүләт суверенитеты турында декларациясе, 30 август 1990