Татар милләтен саклау доктринасы

Автор фикере. Бу материал авторның карашын чагылдыра һәм җәмәгать фикер алышуы өчен тәкъдим ителә. Мәкаләнең дингә, милләтара мөнәсәбәтләргә һәм институтлар төзелешенә кагылышлы аерым нигезләмәләре Бәйсез Татарстан Хөкүмәтенең рәсми позициясе түгел һәм басылган Бәйсез Татарстан дәүләт төзелеше программасы проекты нигезләмәләреннән аерылырга мөмкин.

Бүген татар халкы янә авыр сынау алдында тора. Татар телен белгән, бигрәк тә татарча сөйләшкән балалар саны тиз кими. Әгәр хәл шулай дәвам итсә, ике-өч буыннан соң (40–50 ел эчендә) татар теле көндәлек кулланыштан тулысынча диярлек чыгарга мөмкин. Тел — милләт яшәешенең төп шартларының берсе.

Татар халкына элек тә юкка чыгу куркынычы янаган. Казан, Нугай, Себер, Әстерхан һәм Кырым ханлыклары Россия дәүләте тарафыннан яулап алынганнан соң татарлар милләт буларак югалу куркынычы белән очраша. Күпләп үтерүләр, исән калганнарны көчләп чукындыру һәм руслаштыру омтылышлары халыкка зур зыян китерә.

Бүген физик юк итү куркынычы турыдан-туры булмаса да, хәзерге хәлне башка яктан хәтта тагын да хәвефлерәк дип санарга мөмкин. Балалар бакчаларында рус теленең өстенлеге, туган телдә белем алуга киртәләр, мәктәпләрнең күбесенчә русча укытуга күчүе, татарлар яшәгән бөтен төбәкләргә, хәтта иң ерак авылларга кадәр үтеп кергән рус телле гаджетлар, телевидение һәм интернет әкренләп рус телле мохит формалаштыра. Рус теле кешеләрнең фикерләү гадәтләреннән дә татар телен кысрыклый башлый. Нәтиҗәдә татар балалары үзара ешрак русча сөйләшә.

Милләт саклансын һәм үссен өчен аның телен — милләт җанын — сакларга һәм өйрәнергә кирәк. Халыкның рухи дөньясы нәкъ туган телдә бөтен матурлыгы һәм тирәнлеге белән ачыла.

Халкыбыз гасырлар аша алып килгән һәм тел белән бергә безнең буынга тапшырган икенче зур байлык — гореф-гадәтләр һәм дин. Аларны киләсе буыннарга тапшыру да гаять мөһим бурыч.

Ләкин без милли бинаның ике терәгенә — телгә һәм гореф-гадәтләргә, дингә — зур игътибар биреп тә, өченче терәккә — милли тарихка — җитәрлек игътибар бирмибез. Тел, гореф-гадәтләр һәм дин милләтнең җаны булса, милли тарих аның умыртка баганасы.

Тарихи хәтер һәм милли үзаң

Юкка гына: халыкны юк итәргә теләсәң — аның тарихи хәтерен юк ит, димиләр. Тарихи хәтерне юк итү — тарихны язмау яки укытмау гына түгел. Иң куркыныч ысул — тарихны бозып күрсәтү һәм аны кимсетүле рәвештә тәкъдим итү.

Тарихи хәтергә нигезләнгән тарих һәм милли горурлык кешегә башка халыклар арасында үзен тигез итеп тоярга мөмкинлек бирә. Киресенчә, үз тарихыннан оялган кеше тора-бара милләтеннән дә ояла башлый һәм соңыннан туган теленең кирәклеген дә күрми башлый.

Автор фикеренчә, татар халкы тарихы явыз ниятле ялган белән иң нык уратылган тарихларның берсе. Россия тарих дәреслекләрендә Алтын Урда чоры әле дә диярлек тик кара төсләрдә генә сурәтләнә. «Иго», «изү астындагы тормыш» кебек эмоциональ һәм реаль мөнәсәбәтләрнең эчтәлеген аңлатмый торган сүзләр мәктәп укучылары аңына сеңдерелә.

Ләкин автор төп сорауны куя: әгәр бу чыннан да шундый «иго» булган икән, ни өчен йөзләрчә ел дәвамында рус шәһәрләре үскән һәм ныгыган, яңа шәһәрләр барлыкка килгән, кешеләр иген иккән, балалар үстергән һәм ниндидер даими «татар игосына» каршы тоташ көрәш алып бармаган?

Автор бәяләвенчә, гомумтатар милләтен зәгыйфьләндерү өчен хәтта халык санын алу да кулланыла. Җанисәпләр алдыннан татар милләтен дистәләгән төркемгә бүләргә, татарларның бер өлешен башка халыклар составына кертергә, ә хәзерге татарларны Алтын Урда татарларыннан аерым халык итеп күрсәтергә омтылышлар ясала.

Бүгенге Башкортостан территориясендәге татарлар тарихы, анда бик зур татар халкы яшәвенә карамастан, җитәрлек өйрәнелмәгән. Бу мәсьәлә белән системалы шөгыльләнүче белгечләр аз. Автор фикеренчә, монда татар тарихын бозуда кайбер башкорт галимнәре хәтта Россия тарихчыларыннан да алгарак китә.

Бу җирле татарларның шактый өлешен «асылда башкортлар» дип күрсәтүдә дә, татарларны бу җирдә килмешәк халык итеп тасвирлауда да чагыла.

Хәзерге Башкортостанның кайбер җирләре үз вакытында татар дәүләт берәмлекләре — Казан һәм Себер ханлыклары, Нугай Урдасы составында булуы кире кагыла. Шуның белән бергә, автор фикеренчә, татарларның бу җирләрдә үз дәүләт берәмлекләре кысаларында яшәве һәм җирле халык булуы да инкарь ителә.

Башкортостан татарлары проблемасын тикшергәндә һәм бигрәк тә аны хәл итү юлларын эзләгәндә Татарстан татарлары һәм Башкортостаннан читтә яшәүче башка татарлар, автор карашынча, артык саклык күрсәтә: бер яктан Башкортостан татарларын якларга кирәк, икенче яктан башкорт элитасын «ачуландырмаска» тырышалар.

Автор фикеренчә, узган вакыт мондый ысулның эшләмәвен күрсәтте. Ул җанисәпләр вакытында кайбер башкорт идеологларының административ ресурс кулланып күп татарларны башкорт итеп теркәргә омтылуын һәм шуның белән татар этносын бүлгәләүче империячел көчләргә ярдәм итүен әйтә.

Автор бу күренешләрне бер-берсе белән бәйләнгән киңрәк сәясәтнең өлеше дип саный. Аныңча, Кремль идеологларының ниятләре рус булмаган халыкларны руслаштыру һәм христианлаштыруга корылган: башта аларны чын тарихыннан, аннары теленнән һәм диненнән мәхрүм итү.

Россияне элек «халыклар төрмәсе» дип атаган булсалар, автор фикеренчә, бүген ул рус булмаган халыклар зиратына әверелә бара.

Татар милләтен юкка чыгаруга китерүче факторлар

• Мәскәүнең ассимиляциягә юнәлтелгән милли сәясәте (автор әйтүенчә, бу фактор «конгресс концепциясендә» бөтенләй телгә алынмый);
• татарларның төрле төбәкләргә таралып урнашуы;
• болгарчылык, керәшенлек, тәңречелек, «көнбатыш башкортцентризмы» хәрәкәтләре;
• Кырым, Нугай һәм Себер татарлары элиталарының уртак татар үзенчәлегеннән әкренләп ераклашуы;
• автор башкорт элитасының Башкортостандагы татарларны рухи басу һәм йоту сәясәте дип атаган күренеш;
• татарларның үзләрендә милли үзаңның зәгыйфьләнүе.

Татарларны милли үзаңны һәм телне югалтуга этәрүче факторлар

• балалар бакчаларында татар теленең юкка чыгуы;
• мәктәпләрдә татар теленең икенчел дәрәҗәгә төшүе;
• телевидение һәм интернетның күбесенчә рус телендә эшләве;
• балалар кулланган гаджетларның диярлек тулысынча рус телендә булуы;
• мәктәпләрдә татар тарихының бозылган һәм кимсетелгән рәвештә укытылуы;
• балалар арасында исламны таныту механизмнары булмау.

Татар үзенчәлеген саклау өчен көрәш баскычлары

• татар милләтенең хокуклары бозылу турында халыкара институтларга даими мөрәҗәгать итү;
• Россия эчендә татарларны территориаль туплау өчен хәрәкәт оештыру;
• төрле төбәкләрдә ислам һәм бизнес структуралары нигезендә татар үзенчәлегенең «кристаллашу үзәкләре»н булдыру;
• гаиләләрдә татар үзенчәлеген саклауны пропагандалау, социаль челтәрләрдә танылган татар гаиләләренең телне, динне һәм гореф-гадәтләрне ничек саклавын күрсәтү;
• социаль челтәрләр, видеолар һәм мультфильмнар аша балаларга автор чын татар тарихы дип санаган тарихны җиткерү;
• мәчетләрдә татар үзенчәлеген ныгыту. Автор «Исламда милләтләр юк» дигән фикерне «Татар үзенчәлегендә ислам бар» дигән фикер белән алыштырырга тәкъдим итә һәм руслашкан татар телен генә түгел, динен дә югалта башлый дип саный.

Төп доктрина

Автор фикеренчә, чынбарлык кырыс: озак вакытлы перспективада, хәтта бик акыллы сәясәт булганда да, татар булып иң нык саклана алучы кешеләр — Татарстан һәм Башкортостан территориясендә яшәүчеләр.

Нәкъ менә бу ике күрше төбәктә татарлар күп санлы һәм компакт яши, һәм иң күп яңа татар җырлары һәм әдәби әсәрләре дә шунда туа.

Бу территорияләрдән читтә яшәүче татарлар әкренләп ассимиляцияләнә — руслаша яки башка милли җәмгыятьләргә кушыла. Автор моны этносның саны һәм тирә-яктагы халыклар белән нисбәте билгели торган табигый процесс буларак тасвирлый.

Шул ук вакытта ул Башкортостан татарының татар дөньясындагы мөстәкыйль урыны озак еллар тиешенчә бәяләнмәде дип саный.

Казандагы зур трибуналардан Курган татары, Финляндия татары, Ерак Көнчыгыш татары санап үтелә, ә «Башкортостан татары» гади бер исем буларак кына телгә алына.

Татар дөньясын өтерләр белән аерылган тигез субъектлар җыелмасы итеп кенә карау, автор фикеренчә, бу төбәкләрдәге татарларның чын демографик авырлыгын, милли потенциалын һәм яшәүчәнлеген күрергә комачаулый.

Әлбәттә, Татарстан һәм Башкортостаннан читтәге татарларны саклау турында да уйларга кирәк — шул исәптән, автор тәкъдим иткәнчә, Идел-Урал төбәгенә күчерү программасына кадәр.

Ләкин төп бурыч — Идел-Урал төбәгендә татарларны саклау программасын булдыру.

Татар милләтен саклау доктринасының нигезендә Татарстан белән Башкортостанны, шулай ук бу ике республикадагы татарларны дәүләт, икътисади, мәдәни һәм җәмәгать бәйләнешләре аша якынайту ятарга тиеш, дип саный автор.

Шуннан чыгып ул түбәндәгеләрне тәкъдим итә:

• Татарстанда Башкортостан татарлары көннәрен даими үткәрү;
• Башкортостанның көнбатыш районнарын һәм анда яшәүче татар эшмәкәрләрен Татарстан белән икътисади яктан бәйләү;
• Башкортостан татарларының конституцион хокукларын рәсми Татарстанның административ ресурсларын киң кулланып яклау.

Татар милләтен саклау фонды («Татар фонды») — Доктринаның умыртка баганасы

Автор фикеренчә, татар милләтен саклау эшен көчле финанс базасы булганда гына нәтиҗәле оештырырга мөмкин.

Үзенчә халыкара иҗтимагый татар хөкүмәте ролен башкарырга тиешле фондта яки банкта акча тупларга кирәк. Шуңа күрә акча җыю хәлиткеч мәсьәлә итеп куела.

Финанслау Татар фондының икътисади проектларда катнашуы, татар эшмәкәрләренең даими милли кертемнәре һәм башка керем чыганаклары аша оештырылырга мөмкин.

Татар фонды махсус сайт һәм социаль челтәрләрдә битләр булдырырга тиеш.

Аның төп бурычларының берсе татар халкының автор объектив дип санаган тарихын яктыртучы китапларны бастыру һәм тарату өчен грантлар бирү, Алтын Урда чорын каралтуга каршы документаль фильмнар төшерү һәм аларны социаль челтәрләрдә тарату булырга тиеш.

Моның өчен Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институты белән тыгыз элемтәләр булдырырга кирәк.

Татар фонды, милләтне саклау буенча гомумтатар хәрәкәте белән бергә, төрле төбәкләрдә, бигрәк тә Татарстанда һәм Көнбатыш Башкортостанда мәчетләр һәм мәдрәсәләр төзүгә комачаулаучыларга каршы катгый көрәш алып барырга тиеш, дип саный автор.

Шул ук вакытта ул тәңречелек, керәшенлек, болгарчылык һәм «көнбатыш башкортцентризмы» хәрәкәтләрен, аларны исламга һәм татар үзенчәлегенә каршы юнәлтелгән дип санап, даими «фәнни тәнкыйтькә» алырга чакыра.

Татарстан һәм Башкортостаннан читтәге татарларны саклау юллары

Автор башка төбәкләрдә яшәүче татарларны саклауның иң ышанычлы юлы итеп аларның Татарстанга һәм Башкортостанның көнбатыш өлешенә оешкан рәвештә күпләп кайтуын һәм күчеп килүен күрә.

Күчеп кайтучыларны авыл җирендә җир һәм шәһәрләрдә эш белән тәэмин итәргә тәкъдим ителә.

Шуңа күрә җир һәм махсус җир фонды булдыру иң мөһим милли мәсьәләләрнең берсе итеп карала.

Төрле сәбәпләр аркасында Идел-Урал төбәгенә күчеп килә алмаган татарлар өчен яшәү урыннарында телне, милли үзаңны һәм динне ныгыта торган «кристаллашу үзәкләре» булдырырга тәкъдим ителә.

Бу үзәкләр дини һәм бизнес структуралары нигезендә төзелергә тиеш.

Автор моделе буенча һәр мәчет үзенә күрә «Татар йорты»на әверелергә, ә Татар фонды мондый йортларны оештыруда һәм җиһазландыруда ярдәм итәргә тиеш.

Аларда татар мәдрәсәләре, татар азык-төлек кибетләре, ашханәләр, кунакханәләр эшләргә, мохтаҗларга бушлай ризык бирү оештырылырга мөмкин.

Җирле татар бизнесы милләтне саклауның икенче «кристаллашу үзәге» була ала.

Рәсми Татарстан һәм Татар фонды мондый эшмәкәрләр белән тыгыз икътисади элемтәләр тотарга, аларның үзара эшлекле бәйләнешләрен һәм уртак «Бизнес-үзәк» булдыруын хупларга тиеш.

Автор мондый бизнес структураларында җирле татарларга өстенлекле эш бирүне тәкъдим итә.

Милләтне саклау буенча Гомумтатар хәрәкәтен (Җәмгыятьне) оештыру

Россиядәге татар проблемаларын халыкара мәйданга чыгару, Россия җитәкчелегенә сәяси басым ясау һәм таралып яшәүче татарларны уртак сәяси мәйданга берләштерү өчен Татар фонды ярдәмендә партия принцибы буенча корылган халыкара татар җәмгыяте төзергә тәкъдим ителә.

Бу Җәмгыять съездларына сайланган делегатларның 90 проценты Татарстан һәм Башкортостан татарларыннан, калган 10 проценты ассимиляция иң көчле булган башка төбәк татарларыннан булырга тиеш, дип тәкъдим итә автор.

Шул рәвешле, автор «татар милләтен саклау үзәге» дип атаган төбәкләрдән килгән делегатлар мөһим карарларда хәлиткеч тавышка ия булыр иде.

Җәмгыятьнең башка татар оешмаларына мөнәсәбәте

Татар милләтенең әйдәп баручы сәяси оешмасы буларак күзалланган Җәмгыять татар мәнфәгатьләренә хезмәт итә яки хезмәт итә ала торган барлык хәрәкәтләр белән эшлекле элемтәләр урнаштырырга тиеш.

Шул ук вакытта Бөтендөнья татар конгрессы автор тарафыннан татар милләтен саклау һәм үстерү, шулай ук аның проблемаларын Россия җитәкчелегенә объектив җиткерү белән җитәрлек дәрәҗәдә шөгыльләнмәгән оешма буларак тәнкыйтьләнә.

Автор фикеренчә, әлеге оешма алга таба да Сабантуйлар, җыр-биюләр белән күбрәк шөгыльләнергә мөмкин, шул ук вакытта төрле төбәкләрдә татар җәмгыятьләре кимүен дәвам итә.

Бөтентатар иҗтимагый үзәге, «Азатлык» татар яшьләре берлеге һәм «Ак калфак» татар хатын-кызлары оешмасы уртак эштә союздаш була ала, дип саный автор.

Әлегә кадәр нигездә шәҗәрәләр өйрәнү белән шөгыльләнгән Татар морзалары Мәҗлесе дә эшчәнлеген милләтне саклау һәм яклауга юнәлтсә, үз өлешен кертә ала.

Үз халкына хезмәт итәргә әзер татар морзаларын тарихи яктан юкка чыккан татар ханлыклары белән бүгенге көнне тоташтыручы сакланып калган каркас дип карарга мөмкин, дип яза автор.

Ул большевиклар һәм совет тарихчылары татар аристократиясен еш кына үз халкын сатырга әзер кешеләр итеп күрсәтте дип искәртә.

Алдагы бурыч — халык хакына үзен корбан иткән һәм татар дәүләтчелеген ныгыту өчен зур көч куйган татар бәкләре һәм морзаларының исемнәрен, шәхесләрен таныту.

Автор фикеренчә, моны эшләмичә татар ханлыкларына карата хөрмәт тәрбияләү авыр булачак.

Җәмгыять Россия эчендәге һәм дөньядагы сәяси үзгәрешләрне дә исәпкә алырга һәм яңа татар оешмалары барлыкка килү мөмкинлеген күздә тотарга тиеш.

Хөрмәтле ватандашлар!

Бу Доктрина милләтебезне саклауның төп юнәлешләрен генә билгели.

Аларны гамәлгә ашыру өчен һәр юнәлеш буенча махсус программалар һәм стратегияләр эшләргә кирәк.

Иң мөһиме — юнәлешләрне дөрес билгеләү.

Кемдер аларны тулыландырыр.

Ләкин вакытыбыз чикле. Конкрет гамәлләргә мөмкин кадәр тизрәк керешергә кирәк.

Кәрим ЯУШЕВ
Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре,
Татарстан татар морзалары Мәҗлесе әгъзасы.