Бәйсез Татарстанның дәүләт төзелеше программасы

2026 елгы редакция проекты — Хөкүмәт каравы һәм җәмәгатьчелек фикер алышуы өчен.

Расланганнан соң 2023 елның 20 маендагы редакцияне алыштыра.

Преамбула

Әлеге Программа Татарстан Республикасының дәүләт бәйсезлеген торгызу һәм республика территориясен деоккупацияләгәннән соң демократик дәүләт төзү принципларын һәм эзлеклелеген билгели.

Программа Татарстанның 1990 елның 30 августындагы Дәүләт суверенитеты турында декларациясенә һәм 1992 елның 21 мартындагы референдумда халык белдергән ихтыярга таяна. Әлеге референдумда тавыш бирүчеләрнең күпчелеге Татарстанның суверен дәүләт, халыкара хокук субъекты буларак статусын һәм башка дәүләтләр белән мөнәсәбәтләрен тигез хокуклы шартнамәләр нигезендә коруын хуплады.

Программаның төп формуласы:

Дәүләт татар халкын, аның телен, мәдәниятен һәм дәүләтчелеген саклау һәм ирекле үстерү өчен яши — шул ук вакытта Татарстанның һәр гражданы, кайсы халыкка каравына карамастан, тигез гражданлык һәм сәяси хокукларга ия. Бәйсез Татарстан демократик, хокукый, дөньяви һәм социаль җаваплы дәүләт буларак төзелә, анда чыгышы, теле, дине, җенесе яки карашлары буенча дискриминациягә юл куелмый. Милли һәм гражданлык нигезләренең мондый берләшүе халыкара хокукка туры килә һәм бәйсезлеккә каршы булучыларны төп дәлилләреннән мәхрүм итә.

I бүлек. Дәүләтчелек нигезләре

1. Татарстан Республикасы — бәйсез, демократик, хокукый һәм дөньяви дәүләт.

Татарстан — татар халкының милли дәүләте һәм шул ук вакытта этник чыгышына, теленә һәм диненә карамастан тигез хокуклы гражданнарның демократик республикасы.

1. Хакимият чыганагы — Татарстан халкы, ягъни республиканың барлык милләт гражданнарының җыелмасы. Хакимият ирекле сайлаулар, референдумнар, җирле үзидарә һәм бәйсез институтлар аша гамәлгә ашырыла.
2. Татар халкы — Татарстанның җирле һәм дәүләт төзүче халкы. Дәүләт татар телен, мәдәниятен һәм милли институтларын торгызу һәм үстерү өчен махсус чаралар гарантияли (VI бүлек).
3. Дәүләт хокук өстенлеге, хакимиятләр бүленеше, суд бәйсезлеге, милекне яклау, сәяси плюрализм, сүз, вөҗдан һәм дин иреге принципларына нигезләнеп төзелә.
4. Татарстан халыкара хокукның гомумтанылган принципларын һәм нормаларын, шул исәптән Кеше хокукларының гомуми декларациясен һәм кеше хокуклары турындагы халыкара пактларны таный һәм әлеге өлкәдәге төп халыкара шартнамәләргә кушылырга йөкләмә ала.
5. Бернинди вакытлыча яки даими хакимият тә Конституция һәм күчеш чоры законнарында каралмаган вәкаләтләрне үзләштерә алмый.
6. Бәйсезлекне торгызу Татарстан халкының 1990 һәм 1992 елгы актларда белдерелгән өзлексез үзбилгеләнү хокукын гамәлгә ашыру рәвешендә — дәүләтне «нульдән» төзү түгел, ә дәүләтчелекне торгызу рәвешендә башкарыла.

II бүлек. Гражданлык һәм репатриация

1. Дәүләт бәйсезлеге торгызылган көнне республика территориясендә даими яшәүче барлык затлар, этник чыгышына карамастан, гражданлыктан баш тартулары турында белдермәсәләр, Татарстан Республикасы гражданнары дип таныла («нуль варианты»).
2. Татарстанда яшәүчеләрне этник билге буенча гражданнарга һәм граждан булмаганнарга бүлүгә юл куелмый. Дәүләт гражданлыксызлык барлыкка килүен булдырмый һәм дәүләтләрнең хокукый дәвамчанлыгы буенча халыкара практика нигезендә даими яшәү критерие белән җитәкчелек итә.
3. Татарстаннан читтә яшәүче татарлар чыгышы һәм туганлык бәйләнешләре нигезендә репатриациягә һәм гадиләштерелгән тәртиптә гражданлык алуга хокуклы. Моның өчен күченү, торак, тел өйрәнү, эшкә урнашу һәм белем алу буенча ярдәмне үз эченә алган Дәүләт репатриация программасы кабул ителә.
4. Бәйсезлек торгызылганнан соң Татарстанга килгән затларны натурализацияләү даими яшәү вакыты таләбе һәм татар телен төп дәрәҗәдә белү нигезендә башкарыла — бушлай әзерлек, акылга ярашлы сроклар, өлкән яшьтәге кешеләр, инвалидлыгы булган затлар һәм гуманитар очраклар өчен ташламалар белән.
5. Ике гражданлык һәм чит ил гражданнарының хокукый хәле мәсьәләләре гражданлык турында күчеш законы белән җайга салына.
6. Билгесез арадаш статуслар, шул исәптән «соры паспорт» дип аталган статус, кулланылмый. Затларның хокукый статуслары — граждан, даими яшәүче, вакытлыча яшәүче, качак, гражданлыгы булмаган зат — халыкара стандартларга туры китереп закон белән билгеләнә.

III бүлек. Күчеш чоры һәм ирекле сайлаулар

1. Деоккупация мизгеленнән Татарстанның сөргендәге Хөкүмәте чикләнгән мандатлы Татарстан Республикасы Вакытлы хөкүмәте буларак эш итә: иминлекне, тормыш өчен мөһим хезмәтләрне һәм җәмәгать тәртибен тәэмин итү, шулай ук ирекле сайлаулар әзерләү.
2. Беренче 30 көндә хакимият турында вакытлы закон кабул ителә: вәкаләтләр чикләре, актларга суд контроле, гражданнар хокуклары гарантияләре һәм сайлауларга әзерлек тәртибе.
3. Беренче 100 көндә сәяси көчләр, муниципалитетлар, татар милли оешмалары, диаспора, гражданлык җәмгыяте һәм татар булмаган җәмгыятьләр вәкилләре катнашында Күчеш чорының Вакытлы советы төзелә.
4. Вакытлы җирле администрацияләр — Бәйсезлек шуралары — барлык шәһәрләрдә һәм районнарда җирле җәмгыятьләр катнашында формалаштырыла. Аларның җитәкчеләре Вакытлы хөкүмәт тарафыннан күчеш чорыннан артмаган вакытка билгеләнә һәм соңыннан сайланган җирле үзидарә органнары белән алыштырыла.
5. Институциональ дәвамчанлык принцибы гамәлдә була: тормыш өчен мөһим функцияләрне тәэмин итүче органнар — сәламәтлек саклау, коммуналь хезмәтләр, янгын сүндерү хезмәте, казначылык, пенсия түләүләре, җәзаларны үтәү системасы — үзгәртеп корылганчы яңа җитәкчелек һәм күзәтчелек астында эшләвен дәвам итә. Көч, суд һәм сәяси структураларның җитәкче составы вазифаларыннан читләштерелә һәм шәхси тикшерү уза (VII бүлек).
6. 12 айдан 18 айга кадәр срокта халыкара күзәтү астында Оештыру җыелышына (Корылтайга) ирекле сайлаулар үткәрелә.
7. Оештыру җыелышы Татарстан Республикасы Конституциясен кабул итә, ул бөтенхалык референдумына чыгарыла; Конституция үз көченә кергәннән соң Вакытлы хөкүмәтнең вәкаләтләре туктатыла.

IV бүлек. Конституцион төзелеш һәм гадел хөкем

1. Программа Оештыру җыелышына авторитаризмга кире кайтуга иң нык каршы торучы модель буларак парламент республикасын тәкъдим итә; соңгы карарны Оештыру җыелышы кабул итә.
2. Татарстан Республикасы Парламенты — Дәүләт Мәҗлесе — барлык гражданнар тарафыннан гомуми, тигез һәм туры сайлау хокукы нигезендә яшерен тавыш бирү юлы белән сайлана.
3. Милли Мәҗлес — татар халкының вәкиллекле органы, аңа диаспора вәкилләре дә керә — татар теле, мәдәният, мәгариф, тарихи мирас, репатриация һәм милли сәясәт турындагы закон проектлары буенча закон чыгару инициативасы һәм мәҗбүри бәяләмә бирү хокукына ия милли-мәдәни институт буларак эш итә.
4. Милли Мәҗлес карарлары Татарстан гражданнарының тигез гражданлык һәм сәяси хокукларын чикли алмый.
5. Татарстан халыклары шурасы — республиканың барлык милли җәмгыятьләрен тәкъдим итүче Парламент каршындагы консультатив орган.
6. Суд хакимияте яңадан төзелә: Конституция суды, гомуми юрисдикция судлары, бәйсез прокуратура. Күчеш чорында судьяларны халыкара экспертлар катнашындагы бәйсез комиссия сайлап ала; закон кысаларында судьяларның алыштырылмаслыгы һәм иммунитеты гарантияләнә.
7. Җирле үзидарә халык тарафыннан сайлана, үз вәкаләтләренә һәм бюджетына ия һәм үзәк хакимиятнең ирекле тыкшынуыннан яклана.
8. Конституция хакимиятне үзләштерүне булдырмый торган үзгәртү механизмын ныгыта.

V бүлек. Кеше хокуклары һәм Татарстан халыклары

1. Татарстан Республикасы БМОның кеше хокуклары буенча төп шартнамәләренә — Гражданлык һәм сәяси хокуклар турында халыкара пактка, Икътисади, социаль һәм мәдәни хокуклар турында халыкара пактка, Җәзалауларга каршы конвенциягә, Раса дискриминациясенең барлык формаларын бетерү турында конвенциягә, Бала хокуклары турында конвенциягә һәм башкаларга кушыла һәм тиешле шартнамә органнарының компетенциясен таный.
2. Татарстан БМО Уставында билгеләнгән тәртиптә БМО әгъзалыгына, Европа Советына керүгә һәм шуңа бәйле рәвештә Кеше хокуклары буенча Европа конвенциясенә кушылуга һәм ПАСЕ эшендә катнашуга, ЕКХОда, БМОның махсуслаштырылган учреждениеләрендә һәм халыкара финанс институтларында катнашуга, шулай ук Төрки дәүләтләр оешмасына әгъза булуга һәм Ислам хезмәттәшлеге оешмасы белән хезмәттәшлек итүгә омтыла.
3. Этник чыгыш, тел, дин, җенес һәм карашлар буенча дискриминация тыела. Коллектив җаваплылыкка юл куелмый; хокукларны чикләү закон нигезендә, кирәкле күләмдә һәм судка шикаять итү хокукы белән генә мөмкин.
4. Русларга, чуашларга, удмуртларга, мариларга, мордваларга, башкортларга, яһүдләргә һәм Татарстанның башка халыкларына телләрен, мәдәниятләрен, диннәрен һәм җәмәгать оешмаларын саклау һәм үстерү хокуклары, шул исәптән компакт яшәү урыннарында туган телдә белем алу хокукы законда билгеләнгән тәртиптә гарантияләнә.
5. Сүз, җыелышлар һәм берләшүләр иреге, шул исәптән бәйсезлеккә каршы булучыларга да, аларның эшчәнлеге көч куллану һәм башка җинаятьләр белән бәйле булмаган очракта, гарантияләнә.

VI бүлек. Татар теле һәм милли яңарыш

1. Татар теле — Татарстан Республикасының дәүләт теле, дәүләт идарәсе һәм милли интеграция теле.
2. Татар телен кайтару буенча Дәүләт программасы кабул ителә: теләгән һәркем өчен, шул исәптән өлкәннәр һәм дәүләт хезмәткәрләре өчен бушлай курслар, укытучылар әзерләү, терминология эше, фәнни һәм уку әдәбиятын тәрҗемә итү, медиа һәм санлы ресурслар.
3. Дәүләт идарәсен татар теленә күчерү 10–15 ел дәвамында этаплап башкарыла — телне әлегә белмәгән гражданнарны кимсетмичә һәм читләштермичә; күчеш чорында һәркемгә дәүләт органнарына үзе аңлаган телдә мөрәҗәгать итү мөмкинлеге гарантияләнә.
4. Мәгариф татар телендә алып барыла, шул ук вакытта Татарстан халыкларының туган телләрендә белем алу хокукы гарантияләнә (V бүлек) һәм чит телләрне — инглиз телен, ә сайлау буенча шулай ук төрек, гарәп һәм башка телләрне — мәҗбүри өйрәнү карала.
5. Тел сәясәтен Мәгариф министрлыгы, Мәдәният министрлыгы һәм Татар теле буенча Милли комиссия координацияли. Дәреслекләрне, медианы, санлы ресурсларны, фәнни тәрҗемәләрне, терминологияне һәм мәдәни проектларны хуплау өчен Татар теле һәм мәдәнияте милли фонды булдырыла.
6. Галим-лингвистлар бәяләмәсе нигезендә татар язуын латин графикасына күчерү программасы гамәлгә ашырыла; кириллица озак вакытка күчеш статусы саклый; гарәп графикасы тарихи һәм мәдәни мирас буларак өйрәнелә һәм хуплана.
7. Дәүләт татар һәм башка җирле халыкларның мәдәни мирасын өйрәнүне, татар фәнни институтларын яңадан торгызуны, архивларны ачуны һәм тарихи тикшеренүләр иреген хуплый. Дәүләт колониаль сәясәт, көчләп руслаштыру һәм татар халкына каршы репрессияләр җинаятьләрен таный, әмма коллектив гаепне хәзерге этник төркемнәргә күчерми; фәнне һәм мәгарифне деколонизацияләү тарихи хакыйкатькә дәүләт монополиясеннән башка башкарыла.

VII бүлек. Күчеш чоры гадел хөкеме һәм люстрация

1. Күчеш чоры гадел хөкеменең максаты — хакыйкатьне ачыклау, корбаннарның хокукларын торгызу, яңа демократияне яклау һәм репрессияләрнең кабатлануын булдырмау. Җинаять җаваплылыгына тарту һәм люстрация аерым процесслар булып тора.
2. Җәзалаулар, сәяси сәбәпле эзәрлекләүләр, законсыз иректән мәхрүм итү, сугыш җинаятьләре, кешелеккә каршы җинаятьләр, Украинага каршы агрессиядә катнашу очракларын прокуратура һәм бәйсез судлар тикшерә. Җаваплылык гамәл кылынган вакытта кулланылган хокук буенча җинаять дип саналган гамәлләр өчен генә, халыкара хокук нормаларын исәпкә алып, билгеләнә.
3. Люстрация — иминлек, судлар, прокуратура, махсус хезмәтләр һәм югары дәүләт идарәсе белән бәйле законда билгеләнгән вазифаларга керүне 10 елдан артык булмаган вакытка административ тикшерү. Аны Люстрация комиссиясе һәр очракны аерым карау, гаепсезлек презумпциясе һәм Венеция комиссиясе стандартлары нигезендә, люстрация тәҗрибәсе булган Чехия, Германия һәм Балтыйк буе илләре экспертларын җәлеп итеп үткәрә. Һәр зат тикшерү нигезләрен белергә, дәлилләр тәкъдим итәргә, юридик ярдәм алырга һәм карарны судта шикаять итәргә хокуклы.
4. Һөнәри категорияләргә карата коллектив чикләүләр — хәрәкәт итүне тыю, мәҗбүри рәвештә килеп теркәлү — кулланылмый. Хәрәкәт иреген чикләү конкрет авыр җинаятьтә шикләнелгән затларга карата суд карары белән генә мөмкин.
5. Мәгълүматны ирекле рәвештә ачу, тикшерү белән хезмәттәшлек итү һәм хакыйкатьне ачыкларга ярдәм итү җинаять законында билгеләнгән тәртиптә суд тарафыннан исәпкә алына. Кеше хокукларын авыр бозулар, җәзалаулар, сугыш җинаятьләре һәм сәяси сәбәпле үтерүләр өчен җаваплылыктан азат итүгә юл куелмый.
6. Элекке хакимият чорында алынган пенсия һәм хезмәт хокуклары саклана; хезмәт стажы пенсия исәпләгәндә исәпкә алына. Пенсиядән мәхрүм итү яки аны киметү законда билгеләнгән очракларда суд хөкеме белән генә мөмкин.
7. Дини оешмалар үзләре буларак люстрациягә дучар ителми; репрессив органнар белән хезмәттәшлек, законсыз финанслау һәм җинаятьләрдә катнашуның конкрет фактлары закон һәм суд процедурасы нигезендә тикшерелә. Дәүләт вөҗдан иреген гарантияли һәм дини берләшмәләрнең эчке эшләренә тыкшынмый; дәүләт белән конфессияләр арасындагы хезмәттәшлекне вөҗдан иреге мәсьәләләре буенча вәкаләтле орган тәэмин итә.

VIII бүлек. Иминлек һәм оборона

1. Татарстан Кораллы көчләре — контракт нигезендәге, ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен ачык профессиональ армия — төзелә.
2. Әзерлекле территориаль резерв формалаштырыла; гражданнарның ирекле хәрби әзерлегенең параметрлары дәүләткә янаган куркынычлар һәм аның мөмкинлекләре бәяләнгәннән соң закон белән билгеләнә.
3. Армия һәм махсус хезмәтләр өстеннән демократик гражданлык контроле урнаштырыла: парламент күзәтчелеге, бәйсез инспекцияләр, сәяси күзәтүне һәм сәяси көрәшкә, сайлауларга, массакүләм мәгълүмат чараларына һәм гражданлык җәмгыяте эшчәнлегенә тыкшынуны тыю; көч структураларын уңышлы реформалаштырган дәүләтләрнең тәҗрибәсе өйрәнелә.
4. Иминлек өлкәсендәге курс — Евро-Атлантик системага интеграция: демократик дәүләтләрнең кораллы көчләре белән үзара ярашлылыкка ирешү һәм кирәкле шартлар, җәмәгатьчелек хуплавы һәм союздашлар ризалыгы булган очракта Төньяк Атлантика шартнамәсенең 10 нчы маддәсе тәртибендә НАТОга әгъза булу.
5. Татарстан Идел-Урал дәүләтләре һәм башка күршеләр белән иминлек өлкәсендә төбәк хезмәттәшлеген үстерә.

IX бүлек. Икътисад һәм финанслар

1. Икътисади модель: көндәшлекле базар икътисады, шәхси милекне яклау, эшмәкәрлек иреге, кече һәм урта бизнеска ярдәм, алдан фаразлана торган салым режимы, Татарстанның бәйсез Үзәк банкы, ачык бюджет һәм дәүләт бурычын закон белән чикләү.
2. Бәйсез акча-кредит системасы булдырыла. Милли валюта моделе һәм күчеш валюта режимы экспертларның макроикътисади бәяләвеннән соң билгеләнә; заманча түләү инфраструктурасы, шул исәптән үзәк банкның санлы валютасын куллану мөмкинлеге үстерелә.
3. Табигый ресурслардан кергән табышлар ачык идарә кагыйдәләре һәм ел саен җәмәгать аудиты булган Татарстан Суверен фондына юнәлтелә; табышның бер өлеше балаларның максатчан счетларына — белем алу, торак һәм эшмәкәрлек өчен — күчерелә.
4. Татарстан күрше дәүләтләр белән транзит, сәүдә һәм таможня хезмәттәшлеге турында килешүләр төзи, Идел-Уралның төбәк икътисади интеграциясенә һәм дөнья икътисадына ачык булуга омтыла.
5. Коррупциягә каршы сәясәт институциональ характерда була: бәйсез коррупциягә каршы ведомство, активларны һәм мәнфәгатьләр бәрелешен декларацияләү, ачык милек реестрлары, үтә күренмәле дәүләт сатып алулары, мәгълүмат бирүчеләрне яклау, массакүләм мәгълүмат чаралары иреге. Коррупция өчен җәза тиешле күләмдә иректән мәхрүм итүне, җинаять юлы белән алынган милекне конфискацияләүне һәм дәүләт хезмәтендә эшләүне тыюны үз эченә ала; кадрлар ротациясе һәм дәүләт вазифаларына конкурс нигезендә сайлап алу кертелә.
6. Хезмәт сәясәте: җитештерүчәнлекне арттыру, сыгылмалы эш формалары, икътисади үсеш белән бергә кыскартылган эш атнасының пилот программалары.
7. Авыл хуҗалыгы: азык-төлек иминлеге һәм төп азык-төлекне җитештерүнең стратегик мөмкинлеге; кече авыл эшмәкәрлеген дәүләт тарафыннан хуплау.
8. Инфраструктура: төбәк авиациясен, тиз йөрешле һәм йөк тимер юл элемтәсен, юл челтәрен, шул исәптән авыл юлларын асфальтлауны үстерү. Юлларны түләүле итү турындагы карарлар икътисади максатчанлык һәм гражданнар өчен үтемлелекне исәпкә алып кабул ителә.
9. Экология: әһәмиятле экологик проектларны дәүләт финанславы гарантияләнә — калдыкларны аерым җыю һәм эшкәртү, чүплекләрне рекультивацияләү, сулыкларны чистарту һәм балык запасларын торгызу, урманнарны яңарту.
10. Технологияләр һәм инновацияләр үсешенә максималь уңай шартлар тудыру; алдынгы дөнья тәҗрибәсен системалы өйрәнү һәм гамәлгә кертү.

X бүлек. Социаль сәясәт, мәгариф, сәламәтлек саклау

1. Дәүләтнең максаты — мәктәпкәчә белемнән алып университетка кадәр бушлай һәм сыйфатлы белем бирү. Социаль гарантияләр тотрыклы керем базасы булганда һәм финанслау чыганакларын күрсәтеп этаплап кертелә; мохтаҗ гаиләләр мәктәп кирәк-яраклары белән адреслы тәэмин ителә.
2. Дәүләт белем сыйфатын контрольдә тоткан шартларда шәхси мәктәпләр, урта һөнәри уку йортлары һәм университетлар ачу хуплана. Югары белем халыкара стандартларга һәм академик иреккә юнәлтелә; өстенлекле юнәлешләр — инженерия, энергетика, медицина, мәгълүмати технологияләр, идарә һәм татаристика.
3. Барлык уку йортларында кирәкле инвентарь белән бушлай тәэмин итүче дәүләт балалар спорты системасы булдырыла; укучыларның дини ихтыяҗлары законда билгеләнгән тәртиптә хөрмәт ителә.
4. Сәламәтлек саклау: бушлай сыйфатлы төп медицина ярдәме күрсәтүче дәүләт иминият системасы; тиешле дәүләт контроле астында шәхси медицинаны үстерү; үтә күренмәле сатып алулар.
5. Пенсия системасы: алынган пенсия хокукларын саклау һәм үсеш алган дәүләтләр тәҗрибәсенә ориентир тотып пенсия тәэминаты дәрәҗәсен эзлекле арттыру; аз керемлеләргә, өлкән яшьтәгеләргә, ветераннарга, инвалидлыгы булган кешеләргә һәм авыр хәлдәге гаиләләргә адреслы ярдәм — керем дәрәҗәсенә карап үтемле торак, транспорт һәм туклану.
6. Деоккупациядән соң җәмгыятьне сәламәтләндерү программасы: җәмәгать киңлеген декоммунизацияләү һәм десоветизацияләү, империя идеологиясе нәтиҗәләрен җиңү, расизмга, рашизмга, ксенофобиягә һәм исламофобиягә каршы тору — мәгариф, мәдәният һәм гражданлык җәмгыяте чаралары белән, карашлар өчен җәза кулланмыйча.

XI бүлек. Тышкы сәясәт

1. Өстенлекле максат — Татарстан Республикасын тыныч, демократик һәм җаваплы дәүләт буларак халыкара тану һәм БМО Уставында билгеләнгән тәртиптә БМОга кабул итү турында гариза бирү.
2. Европа Советына керү һәм ЕКХОда катнашу; кеше хокуклары, җәзалауларны тыю, азчылыкларны яклау, коррупциягә каршы көрәш һәм качакларны яклау буенча төп шартнамәләргә кушылу; БМОның махсуслаштырылган учреждениеләрендә, шул исәптән ЮНЕСКОда, һәм халыкара финанс институтларында әгъзалык; ЮНИСЕФ һәм БМОның шартнамә органнары белән хезмәттәшлек.
3. Төрки дәүләтләр оешмасына әгъзалык; Ислам хезмәттәшлеге оешмасы белән мөнәсәбәтләрне үстерү.
4. АКШ, Европа Берлеге, Украина, Төркия һәм башка демократик дәүләтләр белән стратегик партнерлык; Россия империясе тарафыннан буйсындырылган халыкларның деколонизациясен хуплау һәм Ирекле милләтләр лигасы һәм «Азат Идел-Урал» хәрәкәте кысаларында хезмәттәшлек.
5. Построссия киңлегендәге барлык дәүләтләр белән яхшы күршелек мөнәсәбәтләре; Идел-Урал күршеләре белән иминлек, транзит, сәүдә, су ресурслары, экология һәм энергетика буенча килешүләр; чик мәсьәләләрен бары тик тыныч юл белән хәл итү.
6. Визасыз килешүләргә, җәмгыятьнең ачыклыгына һәм туризм үсешенә омтылу.

XII бүлек. Гражданлык җәмгыяте һәм җәмәгать контроле

1. Бөтентатар иҗтимагый үзәге яңадан торгызыла һәм башка милли һәм гражданлык оешмаларын булдыру хуплана; дәүләт хезмәткәрләре аларда җитәкче вазифалар били алмый.
2. Җәмәгать оешмалары бәйсез җәмәгать контролен гамәлгә ашыра: мәгълүматка керү, җәмәгать шураларында катнашу, дәүләт органнары эшчәнлеген гадел бәяләү, хокук бозулар ачыкланган очракта милли һәм халыкара инстанцияләргә мөрәҗәгать итү хокукы.
3. Массакүләм мәгълүмат чараларының иреге һәм плюрализмы, журналистларны һәм мәгълүмат бирүчеләрне яклау гарантияләнә.

Йомгаклау нигезләмәләре

1. Әлеге Программа — Бәйсез Татарстанның сөргендәге Хөкүмәтенең рамкалы документы. Дәүләт төзелешенә соңгы легитимлыкны Оештыру җыелышы һәм референдум аша Татарстан халкы бирә.
2. Тармак һәм техник чаралар Программага кушымталарда һәм күчеш чоры законнарында тәфсилләштерелә.
3. Программа җәмәгатьчелек фикер алышуы өчен ачык. Тәкъдимнәр түбәндәге адрес буенча кабул ителә: tatarstan.independent@gmail.com. Барлык фикерләр һәм тәкъдимнәр каралачак.
4. 2023 елның 20 маендагы редакция фикер алышу өчен тарихи проект статусын саклый; әлеге редакция Хөкүмәт тарафыннан расланганнан соң аны гамәлдәге программа документы буларак алыштыра.

Кушымта. Программаның халыкара-хокукый һәм тарихи нигезе

• Татарстанның 1990 елның 30 августындагы Дәүләт суверенитеты турында декларациясе.
• Татарстан Республикасы статусы турында 1992 елның 21 мартындагы референдум.
• «Киләчәк бәйсез Татарстан программасы» (Идел-Урал, 2023 елның 20 мае) — алыштырыла торган редакция.
• БМО Уставының 4 нче маддәсе: БМО әгъзалыгына Генераль Ассамблея карары белән Иминлек Советы тәкъдиме буенча кабул итү.
• Гражданлык һәм сәяси хокуклар турында халыкара пактның 25 нче маддәсе; БМО Кеше хокуклары комитетының №25 гомуми аңлатмасы.
• БМО Халыкара хокук комиссиясенең дәүләтләрнең хокукый дәвамчанлыгына бәйле рәвештә физик затлар гражданлыгы турындагы маддәләре (1999): даими яшәү критерие.
• Венеция комиссиясе стандартлары һәм элекке коммунистик тоталитар системалар мирасын бетерү чаралары турында ПАСЕның 1096 (1996) резолюциясе (люстрация).
• Милли яки этник, дини һәм тел азчылыкларына караучы затларның хокуклары турында БМО декларациясе (1992).
• Европа Советының Милли азчылыкларны яклау турында рамкалы конвенциясе.
• Кеше хокукларын һәм төп ирекләрне яклау турында Европа конвенциясе.
• Төньяк Атлантика шартнамәсенең 10 нчы маддәсе.