Иделдән Байкалга кадәр: Бәйсез Татарстан Хөкүмәте Бурятия бәйсезлеге тарафдарларының II съездында чыгыш ясады

2026 елның 19 сентябрендә Нью-Йоркта, мобилизация игълан ителүнең дүртенче еллыгына ике көн кала, Tusgaar Buryad-Mongolia бурят милли-азатлык хәрәкәте Бурятия бәйсезлеге тарафдарларының II съездын үткәрде. Съездның темасы — «Россия империализмы шартларында милли-азатлык хәрәкәтләре».

Оештыручылар программаның беренче юлларыннан ук турысын әйтә: мобилизация меңләгән бурят-монгол ир-атының гомерен өзде, тормышын җимерде, аның яңа дулкыны котылгысыз, ә съезд үзе — Россия режимына каршы тору адымнарының берсе.

Съездда Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәтен Хөкүмәтнең АКШтагы илчесе Камил Сукаев тәкъдим итте. Йомгаклау өлешендә ул катнашучыларга мөрәҗәгать итеп, премьер-министр Рәфис Кашаповның һәм бөтен Хөкүмәтнең сәламен җиткерде.

Сигез гасырлык уртак тарих

Илче чыгышының төп темасы татарларны һәм бурят-монголларны бәйләгән тарих булды: Идел Болгары, Алтын Урда, Казан ханлыгы.

Бу атамалар артында сигез гасырдан артык вакыт ята. Бурятлар турында беренче билгеле мәгълүмат «Монголларның яшерен тарихы»нда очрый: алар 1207 елда Чыңгыз ханның өлкән улы Җучига буйсынган «урман халыклары» арасында телгә алына. Өч дистә ел чамасы узгач, Җучиның улы Батый гаскәрен Иделгә алып килә. 1236 елда Идел Болгары яулап алына, һәм аның җирләре Җучи Олысына — соңрак Алтын Урда дип аталачак дәүләткә керә. Урда чорында Казан күтәрелә, ә 1438 елда Җучи нәселеннән булган Олуг Мөхәммәд хан Казан ханлыгына нигез сала. Шулай итеп, бер кешенең исеме Байкал тарихына да, Идел тарихына да языла.

Соңрак ике халыкның уртак бәласе дә барлыкка килә — бер үк империя. 1552 елда Явыз Иван гаскәрләре Казанны ала, XVII гасырда Мәскәү патшалыгы Байкал тирәсендәге бурят җирләрен буйсындыра. Рәсми рәвештә моны «үз теләге белән кушылу» дип атыйлар: 1 июльдә республикада Бурятиянең Россиягә үз теләге белән кушылу көне билгеләп үтелә, ә 2011 елда аның 350 еллыгын зурлап бәйрәм иттеләр. Съездның модераторы, тарих фәннәре докторы Владимир Хамутаев исә әйберләрне үз исемнәре белән атый. Аның китабы да шулай атала: «Канлы рус конкистасы».

Империя хәтта исемнәрне дә үзгәрткән: 1958 елда Бурят-Монгол АССРның исеме Бурят АССР дип алыштырыла, ә бурят-монголлар рәсми документларда гади генә бурятларга әйләнә. Бурят бәйсезлеге тарафдарлары әлеге исем алыштыруның законсызлыгын халыкара дәрәҗәдә танытуны 2023 елның 23 июлендә Нью-Йоркта Бәйсезлек өчен бурят сәяси оешмалары съездында кабул ителгән Декларациядә үк үз максатлары итеп билгеләде. Шунда ук Бурят бәйсезлеге комитетын төзү турында игълан ителде.

Уртак тарихтан илче уртак бурыч чыгарды: татар һәм бурят-монгол милли хәрәкәтләренә үз халыкларын азат итү өчен көрәштә тыгызрак хезмәттәшлеккә күчәргә кирәк.

Бурятия генә түгел

Берләшү темасы съездда Бәйсез Татарстан илчесе чыгышында гына яңгырамады. Докладларның берсе нәкъ шулай аталды — «Этник хокуклар — милли хәрәкәтләрне берләштерү ноктасы». Россия Федерациясе халыкларының үзбилгеләнүенә багышланган секциядә Ичкерия, Ингушетия, Саха һәм Бурят-Монголия вәкилләре бергә чыгыш ясады.

Съездга сәламләү сүзләре белән Польшаның элекке тышкы эшләр министры Анна Фотыга, Украина халык депутаты һәм Европа Советы Парламент ассамблеясе вице-президенты Мария Мезенцева-Федоренко, сөргендәге Ичкерия Чечен Республикасы премьер-министры Әхмәт Закаев, Япония һәм Көньяк Монголия хокук яклаучылары мөрәҗәгать итте. Delphi Global Research Center президенты, АКШ армиясенең отставкадагы полковнигы Роберт Гамильтон Кремльнең көч куллану сәясәте — ил эчендәге изү һәм чит илләргә каршы агрессия турында доклад белән чыгыш ясады. Съезд гибрид форматта узды: Сан-Франциско, Чикаго, Сиэтл һәм Лос-Анджелестан катнашучылар онлайн кушылды.

Аерым бер өлеш бурят теленә багышланды. Кырен дацанының элекке башлыгы Балдан-ламаның (Балдан Базаровның) доклады «Хүнэй сэдьхэл хэлэ бэшэгһээ шалтагаантай» — «Кешенең җаны ул сөйләшә торган телгә бәйле» дип аталды. Бәйсезлек тарафдарлары бурят теле белән нәрсә булганын турыдан-туры атый: 2023 елгы декларациядә 1973 һәм 2014 еллардагы «лингвоцид актлары» турында әйтелә. Татарларга бу тема ачы таныш: 2017 елда Татарстан мәктәпләрендә татар теле мәҗбүри фән булудан туктады.

Съезд резолюция кабул итү белән тәмамланды.

Ачык сүзнең бәясе

Съезд программасы гадәти конференциядә очрамый торган бүлек — юридик белдерү белән тәмамланды. Оештыручылар ачыктан-ачык кисәтте: катнашучылар һәм кунаклар арасында Россия хакимиятләре «чит ил агентлары», «экстремистлар» һәм «террорчылар» дип игълан иткән кешеләр булырга мөмкин. Россиядә яшәүчеләргә яки анда кайтырга җыенучыларга алар белән ачыктан-ачык аралашу гына да эзәрлекләүгә китерергә мөмкин.

Бу артык саклану түгел. 2024 елда Россия хакимиятләре Tusgaar Buryad-Mongolia хәрәкәтен һәм Бурят бәйсезлеге комитетын башта «экстремистик», аннары «террорчы» оешмалар дип таныды. Икесе дә 172 милли, хокук яклау һәм деколониаль оешма белән массакүләм мәгълүмат чарасыннан торган исемлеккә кертелде. Россия Җинаять кодексы «террорчы оешма» эшчәнлегендә катнашкан өчен 20 елга кадәр иректән мәхрүм итүне күздә тота.

Съездны алып баручыларның берсе бу бәяне үз тәҗрибәсеннән белә. Ичкерия Чечен Республикасы тышкы эшләр министры урынбасары Асет Сабб җирле халыклар, сугыш һәм халыкара контекст турындагы секцияне модерцияләде һәм үзбилгеләнүгә багышланган панельдә дә чыгыш ясады. Апрельдә Грозныйдагы суд Ичкерия Чечен Республикасының үзен «террорчы оешма» дип игълан итте. 25 августта Росфинмониторинг Асет Саббны «террорчылык» маддәсе буенча гаепләнүче буларак үз реестрына кертте, ә 16 сентябрьдә, съездга өч көн кала, Чечня буенча ФСБ идарәсе аны эзләүгә игълан итте. Съездда ул инде Россия хакимиятләре тарафыннан эзләнүче статусында чыгыш ясады.

Ә 21 сентябрьдә, съезддан ике көн соң, БМОның Россиядәге кеше хокуклары буенча махсус докладчысы Мариана Кацарова БМОның Кеше хокуклары советына «Беркайда да имин түгел» дигән доклад тәкъдим итте. Ул Кремльнең үз тәнкыйтьчеләрен чит илләрдә ничек эзәрлекләве турында. Анда җирле халыкларның хокукларын яклаучылар аеруча зур куркыныч астында булган кешеләр арасында атала. Докладчы августта кабул ителгән 284-ФЗ номерлы законны аерым тикшерә. Ул чит илдәге, шул исәптән «территориаль бөтенлекне бозарга чакыру» өчен җәзага тартылган Россия гражданнарының акчасын һәм мөлкәтен туңдыра, консуллык хезмәтләреннән, хәтта паспорт алудан да файдалану мөмкинлеген яба. Кацарова моны гражданлык үлеме дип атый. Аның нәтиҗәсе: «Россиядән китү — Россия репрессияләрен артта калдыру дигән сүз түгел».

«Бер-беребезгә кунакка йөрербез»

Оештыручылар нияте буенча, съезд активистларны, хокук яклаучыларны һәм «ирекле һәм бәйсез Бурятия идеясенең барлык дусларын» берләштерде. Камил Сукаев чыгышын бу дуслыкның көрәш тәмамлану белән өзелмәячәге турындагы сүзләр белән йомгаклады:

«Бәйсезлеккә ирешкәч, без, һичшиксез, яхшы дуслар булырбыз һәм бер-беребезгә кунакка йөрербез».

Бу җөмләдә пафос юк, һәм нәкъ шуңа күрә ул күп кенә декларацияләргә караганда төгәлрәк. Бәйсезлек яңа дошманлык өчен дә, бер хуҗаны икенчесенә алыштыру өчен дә түгел, ә кем белән дус булырга икәнен үзләре хәл итә торган ирекле халыкларның гадәти тормышы өчен кирәк. Сигез гасыр элек Идел белән Байкалны бер дәүләт бәйләгән, аннары — икесенә дә уртак империя коллыгы. Бу тарихның киләсе бүлеген илче гади итеп сурәтләде: бер-берсенә кунакка йөрүче ирекле халыклар.