30 август. Татарстан хәтерлиме?

Бүген Нью-Йорк үзәгендәге Union Square мәйданында Татарстан, ойрат-калмык халкы һәм Бурятия байраклары янәшә җилфердәде. Бу көнне Татарстанның дәүләт суверенитеты турында Декларациясенә утыз алты ел тулды.

Кичә мине дустым Батыр Боромангаев — Ойрат-калмык халкы конгрессына нигез салучы һәм аның рәисе — чакырды. Митинг Freedom for Russia's Captive Nations шигаре астында үтте: Россия хакимлеге астында тотылган халыкларга ирек, колониаль хакимлеккә каршы, үзбилгеләнү өчен. Килгән активистлар колониализмга, сәяси репрессияләргә һәм милли үзенчәлекне юк итүгә каршы плакатлар тоттылар. Татарстанны мин Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәтенең АКШтагы илчесе буларак тәкъдим иттем.

Миңа сүз бирделәр, һәм мин ике нәрсә әйттем.

Беренче: бу мәдәният мәсьәләсе түгел, хокук мәсьәләсе

Татарстан мәсьәләсе — тел, милли бәйрәмнәр, фестивальләр һәм гореф-гадәтләрне саклау мәсьәләсе генә түгел. Әмма безгә дистәләрчә ел нәкъ шушы кысаларны тәкъдим итәләр: Сабантуйны бәйрәм итегез, концертларда җырлагыз һәм биегез, чәк-чәк ашагыз — шул җитә.

Юк, җитми. Бу — халыкның үз язмышын үзе хәл итүгә булган сәяси хокукы турында мәсьәлә. Мондый хокукны яхшы тәртип өчен бүләк итеп бирмиләр — ул йә бар, йә аны тартып алганнар.

Һәм ул Татарстанга гына карамый.

Калмыклар, бурятлар, башкортлар, чувашлар, марилар, удмуртлар, эрзә һәм мукшылар, чеченнар, ингушлар, якутлар — Россия Федерациясе эчендә калган барлык халыкларның да нәкъ шундый ук хокукы бар: үз киләчәге турында сөйләү, милли үзенчәлеген яклау һәм чын, ә күз буяу өчен генә булмаган үзбилгеләнүне таләп итү. Безнең тарихлар төрле, телләребез төрле, диннәребез төрле, дәүләтебез нинди булырга тиеш дигән күзаллаулар да төрле. Ләкин принцип барыбыз өчен дә бер: Мәскәүнең дә, башка бернинди башкаланың да башка халыкларның язмышын хәл итәргә мәңгелек һәм шартсыз хокукы юк.

Икенче: Татарстан иреге бүген Украинада хәл ителә

Мин моны турыдан-туры әйттем һәм монда да кабатлыйм: Украинага бу сугышта ярдәм итәргә кирәк — корал, акча, Россиягә каршы санкцияләр, дипломатик басым һәм мәгълүмати ярдәмнең барлык төрләре белән. Ирекле дәүләтләр һәм аларда яшәүче кешеләр кулында булган бөтен мөмкинлекләр белән.

Украина үз җирен яклаган өчен генә түгел, гәрчә моның үзе дә җитәрлек сәбәп булыр иде.

Тагын шуның өчен дә: империя безнең халыкларны көче җиткән кадәр генә үз кулында тота. Өч йөз ел буе ул безне сугыш белән буйсындырды һәм бүген дә сугыш ярдәмендә тота: авылларыбыздан кешеләрне мобилизацияли, бюджетларыбызны яндыра, шәһәрләребезне куркыныч астына куя. Россиянең һәр хәрби җиңелүе Татарстанны, Калмыкияне, Бурятияне һәм башкаларны тотып торган шул ук кулны көчсезләндерә.

Шуңа күрә Россия империясе кайчан таркала башлар дигән сорау Казанда да, Нью-Йоркта да хәл ителми. Ул фронтта хәл ителә.

Әйтүе күңелсез булганын да әйтим. Бу сугыш барганда безнекеләр дә һәлак була: Татарстан расланган һәлак булучылар саны буенча Россиядә икенче урында — тугыз ярым меңнән артык исем. Аларны анда Мәскәү җибәрде, Киев түгел. Сугыш империянең җиңелүе белән никадәр тизрәк тәмамланса, бу исемлек тә шулкадәр кыскарак булачак.

Безне ничек аерым-аерым тоттылар

Хәзер безне бу мәйданга җыйган иң мөһим нәрсә турында.

Империя беркайчан да барыбыз белән дә берьюлы сугышмады. Аның көче һәрвакыт башкада булды — һәр халык белән аерым, ябык ишек артында, үз шартларында сөйләшә белүдә.

Туксанынчы елларда моның ничек эшләгәненә карагыз. Мәскәү вәкаләтләрне бүлешү турында килешүләрне республикаларның барысы белән бергә түгел, һәр республика белән аерым имзалады: Татарстан — аерым, Башкортстан — аерым, Якутия — аерым; төрле вакытка һәм төрле эчтәлеккә ия дистәләгән килешү. Һәркемгә үз пакеты, үз датасы, үз иллюзияләре эләкте. Ә кире тартып алырга вакыт җиткәч, шулай ук аерым-аерым, чиратлап алдылар — һәркем югалтуны үзенең шәхси уңышсызлыгы итеп кичерсен өчен. Татарстан белән килешүне 2017 елда озайтмадылар. Ул мәлдә Улан-Удэда кем урамга чыкты? Берәү дә. Бу Бурятиягә шелтә түгел — нәкъ шулай уйланылган иде.

Империя гасырлар буе безне һәркемнең бәласе үзенеке дип ышанырга өйрәтте. Татарныкы — аерым, бурятныкы — аерым, калмыкныкы — аерым. Һәркемгә — үз резервациясе, үз ансамбле, үз туган якны өйрәнү музее һәм күрше елга артында бөтен нәрсә башкача корылган дигән ышаныч.

Бер үк ысул, төрле адреслар

Янәшә басу җитә — һәм бу иллюзия бер минутта таркала.

Туган тел сәгатьләрен кыскарткан һәм мәктәп фәненең исемен «РФ халкы теле» дип үзгәрткән боерык татарларга гына каршы язылмады. Ул барысына да берьюлы каршы язылган — татар, бурят, калмык, чуваш, мари телләренә каршы. Бер документ — бер үк кабинеттан чыккан.

Мобилизациянең төп авырлыгы Мәскәү белән Петербургка төшми. Журналистларның елдан-ел алып барган исәпләүләре бер үк нәрсәне күрсәтә: иң авыр бәяне милли республикалар һәм ерак төбәкләр түли. Бурятия, Тыва, Калмыкия, Татарстан — бу зиратларда арифметика уртак.

Сәяси субъектлыкны бетерү бер үк калып буенча бара: килешүләр озайтылмый, вазифаларның исемнәре алыштырыла, сайлаулар ризалык процедурасына әйләнә, ә федерализм эчтәлексез юридик тышчага әверелә.

Хәтерне дә бер үк рәвештә кысрыклап чыгаралар. Калмыкларны 1943 елның декабрендә бөтен халык булып сөргенгә җибәрделәр. Татар дәүләтчелеген — Идел-Урал дәүләтен — 1918 елда тараттылар. Төрле унъеллыклар, төрле ысуллар, бер үк алым: башта хәл итү мөмкинлеген тартып алырга, аннары кайчандыр үзең хәл иткәнне хәтерләү хокукын тартып алырга.

Бу очраклы хәлләр түгел. Бу — нәкъ шулай эшләргә корылган система.

Кайда фикерләребез аерылырга мөмкин — һәм кайда уртак фикергә килергә тиешбез

Халыкларыбыз арасындагы теләктәшлек — митингтагы әдәпле ишарә түгел. Ул һәрберебезнең исән калуы өчен шарт.

Шул ук вакытта барыбыз да бертөрле дип күрсәтүгә мин катгый каршы. Без бертөрле түгел. Киләчәк дәүләт төзелеше турында күзаллауларыбыз төрле, икътисадларыбыз төрле, диннәребез төрле, чикләргә мөнәсәбәтебез дә, бәйсезлек нинди формада булырга тиеш дигән карашларыбыз да төрле. Бер фикерлелек таләп итү — бөтен тарихы буе бердәмлекне мәҗбүр итү аша төзегән империянең хатасын кабатлау дигән сүз.

Безгә нәкъ ике нәрсәдә уртак фикергә килергә кирәк.

Беренче: һәр халыкның киләчәген шул халык үзе билгели. Мәскәү рөхсәтеннән башка һәм башка бернинди башкала рөхсәтеннән башка.

Икенче, һәм бу турыда сирәгрәк сөйлиләр: ирекле халыклар бер-берсе белән империя безнең белән мөгамәлә иткәнчә мөгамәлә итми. Бәйсез Татарстан Башкортстанда кем яшәвен һәм кешеләрнең кайсы телдә сөйләшүен хәл итмәячәк. Булачак күршеләр бу хакта хәзер үк килешергә тиеш — әлегә беркемнең дә дәүләт чиге дә, аны күчерү вәсвәсәсе дә юк.

Теләктәшлек гамәлдә нәрсә аңлата

Мәйданнардагы сөйләшүләр мөһим, ләкин алар гына җитми. Менә без бүген үк бергәләп нәрсә эшли алабыз һәм эшләргә тиешбез.

Уртак исәп алып барырга. Һәлак булучылар исемлекләре, сәяси тоткыннар эшләре, телгә һәм дингә басым очраклары — һәр халык буенча аерым, әмма бер форматта һәм бер урында. Таралган саннарны империя кичерер. Ә уртак, берләштерелгән исәпне игътибарсыз калдыру күпкә авыррак.

Кешеләрне бергәләп якларга. Эзәрлекләүдән качучылар өчен мөрәҗәгатьләр, сыену эшләре өчен яклау белдерүләре, кешеләрне эзләү исемлекләреннән чыгару буенча эш. Без моны инде еллар буе эшлибез: биш ел эчендә хөкүмәтебез һәм Татар иҗтимагый үзәге исеменнән якынча 350 мөрәҗәгать җибәрелде. Хәрәкәтләр үзләренекеләргә генә түгел, бер-берсенең гариза бирүчеләренә дә ярдәм иткәндә мондый эш нәтиҗәлерәк була.

Дөнья белән уртак телдә сөйләшергә. Captive nations, деколонизация, үзбилгеләнү хокукы — парламентларда һәм университетларда аңлый торган төшенчәләр. Һәр халык үз терминологиясе белән килгәндә, аны экзотик тема итеп кабул итәләр. Уртак тел белән килгәндә — сәяси мәсьәлә итеп кабул итәләр.

Һәм бер-беребезнең истәлекле көннәрендә янәшә булырга. Бүген 30 август — Татарстан көне. Калмыкларның да, бурятларның да үз хәтер көннәре бар, һәм алар бүген безнең байрак янында баскан кебек, без дә анда басарга тиеш.

Бүген Казанда салют

Татарстанда 30 августны акрынлап гади «Республика көне»нә генә әйләндерәләр — концертлар һәм салютлар белән. Аның мәгънәсен еллар буе акрынлап юалар, бернәрсәне дә формаль рәвештә тыймыйча.

Шуны әйтим: дәүләт суверенитеты турында Декларацияне бернинди акт та гамәлдән чыгармады. Аны өлешләп сүттеләр — килешүне озайтмадылар, президент вазифасының исемен алыштырдылар, татар теле сәгатьләрен кыскарттылар, нефть химиясе тармагын саттылар. Бу карарларның берсе дә Казанда кабул ителмәде. Ләкин документ үзе яши, һәм ул кабул ителгән көн дә яши.

Татарстан байрагы халыклар иреге турында сөйләшкән мәйданнарда күтәрелгәндә, суверенитет бәйрәм концерты программасындагы бер юл түгел, сәяси мәсьәлә булып кала.

30 август. Татарстан хәтерли.

Камил Сукаев,
Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәтенең АКШтагы илчесе