30 август. Мәгънәсе тартып алынган бәйрәм

30 августта Казан күгендә яңадан салют балкыячак.

Кешеләр урамнарга чыгачак. Концертлар, ярминкәләр, бәйрәмнәр, спорт чаралары, төнгә кадәр татар музыкасы булачак. Балалар әтиләренең җилкәсендә утырып, Казансу өстендәге күкнең кызыл, яшел, алтын төсләргә керүен караячак. Бу шәһәр бәйрәм итә белә.

Һәм бу чыннан да матур. Мин кешеләрдән бу кичне тартып алырга теләмим.

Ләкин салют сүнеп, халык өйләренә таралгач, мин бер тыныч, әмма уңайсыз сорау бирергә телим:

без бүген нәкъ нәрсәне бәйрәм иттек?

Ял көненме? Мәйдандагы концертнымы? Шәһәр көненме — Казанда аны да шул ук көнне билгеләп үтәләр?

Боларның барысы да бар. Ләкин 30 август Татарстанның төп бәйрәм көненә болар аркасында әверелмәде.

1990 елның 30 августында нәрсә булды соң — ни өчен бу көн гомумән календарьда пәйда булды?

Җавап бүген безгә хәтерләргә рөхсәт ителгән нәрсәләрдән күпкә җитдирәк.

1990: Татарстан үз исеменнән сөйләгән көн

1990 елның 30 августында Югары Совет Татарстан Совет Социалистик Республикасының дәүләт суверенитеты турында Декларацияне кабул итте.

Бу протокол өчен генә язылган документ та, чираттагы истәлекле дата турындагы карар да түгел иде.

Декларациядә татар милләтенең һәм республиканың бөтен халкының үзбилгеләнүгә аерылгысыз хокукы турында әйтелде.

Анда Татарстан җире, җир асты байлыклары һәм табигый ресурслары аның халкының милке дип белдерелде.

Республика Конституциясе һәм законнары аның территориясендә өстенлеккә ия булуы әйтелде.

Бу текстның анда булмаган сүзләре дә мөһим иде. Декларациядә Татарстанның башка дәүләт составына керүе турында сүз юк иде. РСФСР составына да. СССР составына да. Бу тынлык теләсә нинди формулировкадан көчлерәк яңгырады — ул вакытта документны укыган һәркем моны бик яхшы аңлады.

Шул көнне Татарстан, язмышы башка шәһәрдә хәл ителә торган административ берәмлек кенә булудан туктады.

Шул көнне Татарстан үзен сәяси субъект итеп белдерде. Үз киләчәген үзе билгеләргә хокукы булган халык итеп.

30 августта без менә шуны бәйрәм итәбез. Бу бәйрәм менә шуннан башлана.

Хәзер инде сирәк искә алынган унбиш ел

Барысы да Декларация белән генә тәмамланмады.

1992 елның мартында Татарстанның суверен дәүләт буларак статусы турында референдум узды. Күпчелек «әйе» дип тавыш бирде.

1992 елның ноябрендә Татарстан үз Конституциясен кабул итте.

1994 елда Мәскәү белән вәкаләтләрне бүлешү турында шартнамә имзаланды.

Болар матур кәгазьләр генә түгел иде. Бу дәүләтчелек төзергә чын омтылыш иде: үз институтларыбыз, мәктәпләрдә үз телебез, үз ресурсларыбыз турында үзебез карар кабул итү мөмкинлеге.

Бер буын моны гадәти хәл дип санап үсте. Без шулай һәрвакыт булачак дип уйларга күнектек.

Булмады.

Мәгънәне ничек тартып алдылар

Берьюлы түгел. Әкренләп, өлешләп, еллар буе — беркем дә барысы тәмамланган төгәл көнне атый алмасын өчен.

Башта Татарстан Конституциясен «туры китерделәр»: суверенитет турындагы сүзләр озын чикләүләр исемлеге белән уратып алынган искәрмәгә әйләнде.

Аннары Мәскәү белән шартнамәнең гамәлдә булу вакыты чыкты. 2017 елда аны гади генә озайтмадылар. Җәнҗал да булмады, аңлатма да. Вакыты бетте — шуның белән тәмам.

Шул ук елның көзендә татар теле республика мәктәпләрендә мәҗбүри фән булудан туктады. Ата-аналар хатлар язды. Ата-аналар протестка чыкты. Ярдәм итмәде. Әбиләребез сөйләшкән тел «сайлау буенча» фәнгә әйләнде — ягъни аннан җиңел генә баш тартып була торган фәнгә.

2022 ел ахырында Татарстан Дәүләт Советы республика президенты вазифасын бетерде. Утыз ел буе Татарстанның үз югары хакимияте барлыгын белдереп торган атама Конституциядән сызып ташланды. Аңлатма гаять гади булды: илдә президент бер генә булырга тиеш.

Ә нәрсә кагылгысыз калды, беләсезме?

Бәйрәм.

Дата калды. Исем калды. Байрак калды. Салютлар көчлерәк кенә булды, сәхнәләр зуррак, бюджетлар саллырак.

Чөнки халыкка бәйрәмне калдырырга һәм шул ук вакытта аның мәгънәсен тартып алырга мөмкин.

«Республика» сүзен калдырып, аның кайчандыр нәрсә аңлатканын сөйләми башларга мөмкин.

Һәр елны 30 августны бәйрәм итеп, ни өчен нәкъ 30 августны бәйрәм итә башлавыбызны әкренләп онытырга мөмкин.

Бу — җиңелүнең иң тыныч формасы. Тыю түгел. Куып тарату түгел. Бары тик алмаштыру: сәясәтне фольклорга, суверенитетны концертка, хәтерне салютка алыштыралар.

Ләкин Мәскәү генә гаепле түгел

Монда туктау артык уңайлы булыр иде.

Җаваплылык безнең үзебездә дә бар.

1980 еллар ахырында һәм 1990 еллар башында бездә чын милли уяну булды. Мәйданнар. Бәхәсләр. Дистәләрчә ел буе хәтта өйдә дә әйтергә курыккан сүзләрне беренче тапкыр ачыктан-ачык әйткән кешеләр.

Безгә тарихи мөмкинлек бирелде: этник һәм мәдәни берлек кенә булып калмыйча, сәяси милләт булырга. Үз мәнфәгатьләрен аңлый, институтларын яклый һәм үз киләчәге өчен җавап бирә торган халык булырга.

Без бу мөмкинлекне күп яктан ычкындырдык.

Без эчтәлекне тынычлыкка алыштырырга ризалаштык. Җырлар, бизәкләр, чәкчәк һәм халыклар дуслыгы турында әдәпле сүзләр җитә дип үзебезне ышандырырга юл куйдык.

Бүген дистәләгән мең кеше 30 август кичендә концертның кайда булачагын төгәл белә, ләкин 36 ел элек Казанда нәкъ нәрсә игълан ителгәнен аңлатып бирә алмаска мөмкин.

Бу гаепләү түгел. Үз тормышын гына яшәгән кешеләрне гаепләргә минем нигезем юк.

Бу — үз-үзебез белән ачы сөйләшү. Татар халкы тарихындагы иң мөһим сәяси даталарның берсе ничек итеп безнең өчен сәяси булудан туктады?

Тарихны артка борып юкка чыгарып булмый

Шулай да 30 август — җиңелү тарихы гына түгел.

1990 елның 30 августында кабул ителгән документ бар. Ул юкка чыкмады. Анда һаман да язылган: үзбилгеләнү, дәүләт суверенитеты, халык байлыгы, үз үсешебезне үзебез билгеләү хокукы.

Сүзләрне юридик көчтән мәхрүм итеп була. Ләкин сүзләрнең үзләрен юк итеп булмый.

Һәм бу сүзләр турында хәтер яшәгәндә, 30 август тарихы тәмамланмаган.

Безгә матәм кирәк түгел. Татар музыкасы яңгырасын. Кешеләр очрашсын, биесен, кочаклашсын, салют карасын.

Ләкин бәйрәмгә аның эчтәлеген кире кайтарыйк.

30 август — иң элек Татарстанның сәяси хәтер көне. Алдагы буын әле дә намуслы җавап табылмаган сорауны халык алдында куярга батырчылык иткән көн: Татарстан кемнеке һәм аның язмышын кем хәл итәргә хокуклы?

Безнең бурыч — Татарстанга үзе турында хәтерне кайтару

Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәте үз бурычларының берсен нәкъ менә шунда күрә — хәтерне кайтаруда.

1990 елларны сагыну өчен түгел. Һәм югалткан нәрсәләр турында чиксез сөйләшү өчен дә түгел.

Ә «суверенитет» сүзе яңадан аңлаешлы булсын өчен. Чөнки суверенитет — дәреслектәге абстракция түгел.

Бу — халыкның үз иленең сәяси киләчәген хәл итү хокукы.

Үз нефте, үз җире, үз акчасы белән үзе идарә итү хокукы.

Балаларын үз телендә укыту хокукы — «сайлау буенча» түгел, ә хокук буларак.

Башка шәһәр алдында түгел, җәмгыять алдында җаваплы институтлар төзү хокукы.

Икътисадта, мәдәнияттә, мәгарифтә безнең өчен нәрсә мөһим икәнен үзебез билгеләү хокукы.

Һәм иң мөһиме — татарларның киләсе буынының «Татарстан нинди булырга тиеш?» дигән сорауга үзе җавап бирү хокукы.

Без күп нәрсәне ычкындырдык. 30 августның сәяси эчтәлеген концертлар, байраклар һәм салютлар эчендә диярлек эреп югалырга юл куйдык.

Ләкин ычкындырылган мөмкинлек — югалтылган киләчәк түгел әле.

Хәтер үзе кайтмый — аны кайтаралар. Сәяси милләтне тапмыйлар — аны төзиләр. Һәм «суверенитет» сүзе музей экспонаты булудан туктарга мөмкин.

Бәйрәм итегез. Ләкин нәрсәне бәйрәм итүегезне хәтерләгез

Шуңа күрә 30 августта һәр татарга — һәм Татарстанны үз ватаны дип санаган һәр кешегә әйтәсем килә:

бәйрәм итегез. Концертка барыгыз. Музыка тыңлагыз. Салют карагыз.

Ләкин Казан күге караңгылангач, исегезгә төшерегез: нәкъ 36 ел элек бу шәһәрдә халык үз язмышын үзе хәл итәргә хокукын белдерде.

Без бу хокукны аңларга оныттык. Димәк, яңадан өйрәнергә туры киләчәк.

30 август — Республика көне генә түгел.

Бу — безнең иреккә таба тәмамланмаган юлыбызның көне.

Һәм бу юл, ни өчен башланганын хәтерләгән бер генә кеше булса да, тәмамланмаган.

Камил Сукаев, Сөргендәге Бәйсез Татарстан Хөкүмәтенең АКШтагы Илчесе